Kategori: Sağlığın ticari belirleyicileri

Dr. Dilek Aslan, 27.12.2025

Elektronik nikotin dağıtım sistemleri (ENDS) ve elektronik nikotin içermeyen dağıtım sistemleri (ENNDS), yaygın olarak elektronik sigara (e-sigara) olarak bilinir. Elektronik sigara sistemi kullanıcının soluduğu aerosolleri oluşturur. İçerikteki sıvılar nikotin ve diğer katkı maddeleri, tatlandırıcılar ve kimyasallar içerebilir. Kanıtlar, bu ürünlerin sağlığa zararlı olduğunu ortaya koymaktadır. Elektronik sigaraların ürettiği maddelerin kansere neden olduğu bilinmektedir. Solunum yoluyla akciğer hastalıkları, zehirlenme, yaralanmalar, yanıklar ve ani nikotin zehirlenmesi riskinin artmasına neden olmaktadır.

Isıtılmış tütün ürünleri, bağımlılık yapıcı nikotin ve tütün dışı katkı maddeleri içerir. Genellikle aromalıdır. Tasarım ve kimyasal bileşim açısından oldukça değişkendir. Kansere neden olan ve sağlığa zararlı birçok zehirli (toksik) madde içerir. Isıtılmış tütün ürünlerinin dumanından etkilenim de sağlık açısından risk oluşturur. Bildirilen etkiler arasında astım ve astım benzeri semptomlar, boğaz ağrısı, baş ağrısı ve göğüste rahatsızlık bulunmaktadır.

Nikotin poşetleri, nikotin içeren, görünüm ve kullanım şekli açılarından snus gibi geleneksel dumansız tütün ürünlerine benzerler. Bu ürünler genellikle çeşitli çekici tatlarda sunulur. Bu sunum özellikle gençler için cazip olabilmektedir. Özellikle daha önce hiç tütün kullanmamış kişilerde kalp atış hızını ve sistolik kan basıncını yükselttiği gösterilmiştir.

Kaynaklar

1. https://www.who.int/health-topics/tobacco#tab=tab_1 Son erişim tarihi:27.12.2025.
2. https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/effects-of-tobacco-on-health Son erişim tarihi:27.12.2025.
3. Türk Toraks Derneği Tütün Ürünleri ve Nikotin Bağımlılığında Tanı ve Tedavi Uzlaşı Raporu (Duru Çetinkaya P, Arslan F., Editörler). Türk Toraks Derneği yayınları. Nisan 2025. https://www.toraks.org.tr/site/sf/books/2025/04/735605b126d09929dfb6fc9c4e94f8321c47a54176b4b999c30c9c80e9ba02df.pdf Son erişim tarihi:27.12.2025.

Görsel, AI Copilot yardımıyla 27.12.2025 tarihinde üretilmiştir.

Dilek Aslan, 27.12.2025

Tüberküloz (TB), önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalıktır. Hastalığın nedeni mycobacterium tuberculosis isimli bir bakteridir. Tüberküloz, verem olarak da bilinir. Hastalık çoğunlukla akciğerleri etkiler, bulaşıcıdır. Hastalık, aktif olarak hasta olan bireylerin öksürüğü, hapşırığı, konuşması sırasında çevreye saçtığı mikroplar ile bulaşır. Hasta bireylerle uzun süre yakın temasta bulunan sağlıklı kişiler bu mikropları solurlar ve enfekte olurlar.

Dünya’da her yıl 10 milyon kişi hastalığa yakalanmaktadır ve 1,5 milyon kişi de hastalık nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Tüberküloza yakalananların çoğu düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşamaktadır, ancak tüberküloz tüm Dünya’da görülmektedir. Tüberküloz hastalarının yaklaşık yarısı Bangladeş, Çin, Hindistan, Endonezya, Nijerya, Pakistan, Filipinler ve Güney Afrika’dadır.

Hastalığın yaygın semptomları arasında uzun süreli öksürük, göğüs ağrısı, halsizlik, yorgunluk, kilo kaybı, ateş, gece terlemesi bulunur. Bu sempromlar çoğunlukla uzun süre (örneğin; aylarca) hafif seyreder. Bu durum da tedaviye başvurmanın gecikmesine ve enfeksiyonun başkalarına yayılma riskinin artmasına neden olur.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre; küresel düzeyde tüberküloz (TB) ölümleri önemli ölçüde azalmıştır. Son 10 yılda DSÖAfrika ve Avrupa bölgelerinde sırasıyla %46 ve %49 azalma sağlandığı belirtilmektedir. Bununla birlikte, TB, 2024 yılında 1,2 milyon kişinin ölümüne neden olmuştur. Bu durum HIV, diyabet, tütün kullanımı ve yetersiz beslenme gibi risk faktörlerinin üzerinde durulması gerektiğini bir kez daha ortaya koymaktadır. Tüberküloza neden olan bakteri ile enfekte olan kişilerin yaşamları boyunca tüberküloza yakalanma riskleri %5-10’dur. Yakalanmayı kolaylaştıran risklerin HIV, yetersiz beslenme veya diyabet gibi hastalıkların bağışıklık sistemini zayıflatması ya da tütün kullanımı olduğu bilinmektedir.

Hastalıktan şüphe edildiğinde, sağlık çalışanı (hekim), hastanın test örneği alınmasını sağlar. Örneğin; kişide akciğer tüberkülozu şüphesi varsa, hastadan tüberküloz bakterisi testi için balgam örneği alınır. Akciğer dışında tüberküloz düşünülüyor ise, etkilenen vücut sıvıları ve dokularından alınan örnekler test edilebilir. Hasta olan kişilere tedavi başlanır. Standart olarak altı aylık tedavi uygulanır. Bazı durumlarda tedaviye direnç olabilir. Hastalık yönetimi sağlık çalışanları tarafından yapılmalıdır. Kişinin hastalık yönetimine uyumu son derece önemlidir.

Hastalık ile mücadele küresel düzeyde sürdürülmelidir.

Kaynaklar

1. https://www.who.int/news-room/spotlight/stronger-together-milestones-that-mattered-in-2025 Son erişim: 27.12.2025
2. https://www.who.int/health-topics/tuberculosis#tab=tab_1 Son erişim: 27.12.2025
3. https://istanbulism.saglik.gov.tr/TR,157188/tuberkuloz.html Son erişim: 27.12.2025
4. https://toraks.org.tr/site/news/4135 Son erişim: 27.12.2025

Görsel, AI copilot yardımı ile “tüberküloz” anahtar sözcüğü kullanılarak 27.12.2025 tarihinde hazırlanmıştır.

The first quarter of the 21^st century has seen multiple public health crises like economic depression, conflicts, wars, earthquakes, and pandemics.¹ Similar issues will persist unless effective actions are taken. To understand the situation, we must delve deeply into the root causes. Population growth, economic crises, inequality and inequity in resource allocation, humanitarian crises, infodemic burden, and the compelling effects of commercial determinants of health² are just examples of challenges.

Is it so difficult to struggle with all these complex problems?

Some people will answer “yes” to this simple question, while others will answer “no.”

Let me share my point of view.

To me, we have the power of science. Science always produces evidence to understand the causes and all related dynamics and helps us to understand the solutions.

Why is success not achieved even if the solution is known?

Because the problem is too complicated. Remember that ill health is an outcome with multiple determinants including social, economic, digital, structural, individual, and commercial. All interact resulting in high morbidity and mortality. Poverty, for example, may increase communities’ vulnerability to the effects of commercial determinants of health, including Big Tobacco, Big Food, the arms industry⁴, the fossil fuel industry,⁵ and others.

Then, start with combatting the determinants of health. They may be avoided.

Consider the world without the tobacco industry for a moment. In this scenario, millions of lives could be saved⁶. Youth will not be familiar with “heated tobacco products,” electronic nicotine delivery system”, and other “new generation” tobacco alternatives⁷. Add the absence of the trans fatty acid industry to the scenario. Could you imagine how the noncommunicable disease burden would be significantly reduced? Fight poverty and overcome one of the main causes of poor health.

All of us can think about comparable settings that fit our imagination.

Where shall we start?

To make our imaginations real, my sole proposal is to create human-centered health models as components of sustainable ecosystems. In such systems, setting real goals and ambitions based on planetary ideals that prioritize solidarity may be critical notions. We’re aware of them because we’re familiar with the “one health” concept, which emphasizes the culture of coexistence with animals and plants in a sustainable ecosystem⁸. However, there is a need for the global integration of respect, dignity, and other core humanitarian and ethical values. They should all be integrated into equality/equity-based health systems.

If we can put all these values into practice, I believe we will be successful.

It is now time to unite around such unique values and take a step forward.

Dilek ASLAN, 11.10.2025

References

1. 21st century health challenges: can the essential public health functions make a difference? Geneva: World Health Organization; 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
2. WHO, Commercial determinants of health https://www.who.int/health-topics/commercial-determinants-of-health#tab=tab_1
3. Blanchet K, Ramesh A, Frison S, Warren E, Hossain M, Smith J, et al. Evidence on public health interventions in humanitarian crises. Lancet. 2017 Nov 18;390(10109):2287-2296. doi: 10.1016/S0140-6736(16)30768-1. Epub 2017 Jun 8. PMID: 28602563.
4. Bellis MA, Jones L, Tucker J, Muggah R, Hughes K, Ford K, Smith E, Feder G. Weapons, wealth, and health: the arms industry as a commercial determinant of health. BMJ. 2025 Sep 1;390:e086166. doi: 10.1136/bmj-2025-086166. PMID: 40889973.
5. Loffreda G, Osborne R, Arteaga-Cruz E, Baum F. The dangers of “health washing” the fossil fuel industry. BMJ. 2023 Apr 19;381:843. doi: 10.1136/bmj.p843. PMID: 37076173.
6. Prevalence https://tobaccoatlas.org/challenges/prevalence/ Accessed on 21st of September, 2025.
7. WHO, Tobacco https://www.who.int/health-topics/tobacco#tab=tab_1
8. The Lancet. One Health: a call for ecological equity. Lancet. 2023 Jan 21;401(10372):169. doi: 10.1016/S0140-6736(23)00090-9. PMID: 36681403.