Sağlıkla ilgili kriz durumları insanlık tarihi boyunca yaşanmıştır. Bununla birlikte, Koronavirüs Hastalığı-2019 (COVID-19) pandemisi bu gibi durumlara hazırlık süreçlerinin güçlendirilmesi gerektiğini açık bir biçimde ortaya koymuştur.
Sağlıkla ilgili krizler, sağlık ve diğer kamusal sistemler güçlü olmadığında daha derinden yaşanabilmektedir. Sağlıkla ilgili krizler gıda gibi en temel ihtiyaçların sağlanmasını aksatır. Mevcut kronik hastalıkların ve ruhsal sorunların yönetimi zorlaşabilir. Bulaşıcı hastalıklarla mücadele kesintiye uğrar. Bebek ve çocuk sağlığı, üreme sağlığı, aşılama/bağışıklama gibi rutin sağlık hizmetleri aksar. Bu da krizlerin yaşandığı toplumlarda ölümlerin artmasına neden olabilir. Kriz durumlarında yer değiştirmelerin olması da beklenir.
Sağlıkla ilgili krizlerde toplumsal gereksinimlerin saptanması ve önceliklerinin oluşturulması için zamanında doğru bilgiye erişim son derece önemlidir. Bununla birlikte, bu gibi durumlarda, doğru bilginin doğru zamanda, doğru kaynaklardan almanın zorlukları vardır; özellikle ihtiyaç duyulan bilgilere erişim güçtür. Krizlerden etkilenen toplumlara ait verilere erişilemeyebilir. Acil müdahale gereksiniminin karşılanamaması, bilgi boşlukları, kritik düşünme becerisinin yetersizliği, analiz sürecinde eksiklikler karşılaşılabilecek zorluklar arasındadır. Bu zorluklar aşılamadığında, sorunlar büyür, derinleşir. Küresel düzeyde görülen sağlık krizleri aynı zamanda bilgi krizleri olarak da kabul edilebilir. Çözüm üretebilmek için aşağıdaki konulara dikkat etmek yararlı olur:
- Küresel düzeyde görülen sağlık krizleri sırasında bilgi ile uğraşan bilim alanları bilgi ekosistemi ve ilgili davranışlara daha fazla odaklanmalıdır. Küresel sağlık krizlerindeki bilgi ortamları ve insanların bilgi davranışları, diğer kriz türlerindeki bu ortamlardan ve davranışlardan farklı olabilir. Dolayısıyla, bu gibi durumlarda bilgi ortamlarını ve davranışlarını incelemek, tanımlamak, yorumlamak, modelleme çalışmaları yapmak, tahminlerde bulunmak yararlı olur. Bu amaçla teori, yöntem, politika, uygulama, vb. nasıl yapılacağını bilmek ve öğrenmek gerekir.
- Küresel sağlık krizleri ülkeler düzeyinde ortak özellikler gösterse de, her ülkenin bilgi davranışlarını ve ortamlarını etkileyen kendine özgü siyasi, sosyal, ekonomik, vb. sistemleri vardır. Bu gibi farklılıkların aşılması gerekebilir. Dolayısıyla, bilginin şeffaf bir biçimde paylaşılabilmesi değerlidir. Bu noktada, “Bilgi üretiminde ve paylaşımında şeffaflığın sağlanabilmesi için neler yapılabilir?” sorusu doğru bir sorudur.
- Küresel sağlık krizleri sırasında mezenformasyon ve/veya dezenformasyon içerikli çok sayıda mesaj/bilgi üretilebilir. Dolayısıyla, bu akışa doğru zamanda doğru stratejilerle müdahale etmek gerekir. Ön hazırlıklar, simülasyon çalışmaları bu konuda yardımcı olabilir.
- Küresel sağlık krizleri sırasında bilgi ve iletişim konularında akademik çalışmalar ön plandadır. Bununla birlikte, akademik çalışmaların interdisipliner bakış açısıyla ve stratejileriyle krizlerin yarattığı durumlara yanıt verebilmeyi sağlaması gerekmektedir. Sağlık çalışanları, iletişim bilimciler, eğitim profesyonelleri, medya çalışanları bir arada olmalıdırlar. Toplum katılımı sürecin olmazsa olmaz bir parçasıdır.
- Akılcı ve gerçekçi çözümler için hızlı yanıt sistemlerinin oluşturulması da yararlıdır.
- Birey ve/veya toplumun sağlık/bilgi okuryazarlığının da artırılması gündemde olmalıdır.
Yukarıda yazılı olan önerilerin ancak güçlü kamusal sistemler içinde varlık gösterebileceği, geliştirilebileceği her zaman akılda tutulmalıdır.
Kaynaklar
- Marshak A, Young H, Naumova EN. Data on Humanitarian Crises: Who and What Are We Missing? Food Nutr Bull. 2023 Dec;44(2_suppl):S124-S126.
- Checchi F, Warsame A, Treacy-Wong V, Polonsky J, van Ommeren M, Prudhon C. Public health information in crisis-affected populations: a review of methods and their use for advocacy and action. Lancet. 2017 Nov 18;390(10109):2297-2313.
- Galanakis CM. The Future of Food. Foods. 2024 Feb 6;13(4):506.
- Xie B, He D, Mercer T, Wang Y, Wu D, Fleischmann KR, Zhang Y, Yoder LH, Stephens KK, Mackert M, Lee MK. Global health crises are also information crises: A call to action. J Assoc Inf Sci Technol. 2020 Dec;71(12):1419-1423.
Dr. Dilek Aslan, 9.1.2026
“Sağlık krizleri” ve “bilgi” anahtar sözcükleri kullanılarak AI copilot yardımı ile 9.1.2026 tarihinde hazırlanmıştır.