Yaz aylarıyla birlikte, Dünya’da (kontrol edilemeyen) büyük yangınlar (örneğin; orman yangınları) nedeniyle çok sayıda istenmeyen durum görülmektedir.
Yangınlar nedeniyle insan, hayvan, bitki, ekosistem zarar görmektedir. Ölümler görülebilmektedir.
Yangınlar sırasında çıkan duman son derece tehlikelidir. Dünya Sağlık Örgütü 31.07.2026 tarihinde bir yangınlarda oluşan dumanın zararlarına ilişkin bir belge yayınlamıştır. Aşağıda belge içeriğindeki bazı ayrıntılara yer verilmiştir.
Hava kirliliği düzeyinde artma olmaktadır.
Yangınlarda ortaya çıkan duman ağaçlar, bitki örtüsü, binalar ve diğer malzemeler yandığında açığa çıkan gaz ve partikül karışımıdır. Yangınlar kentsel ya da endüstriyel alanları etkilediğinde, ek zararlar gündeme gelir. Örneğin PM2.5 olarak bilinen partiküller de açığa çıkar. PM2.5, akciğerleri etkiler. Solunduğunda sıklıkla öksürük, nefes darlığı, hırıltılı solunum, baş ağrısı görülebilir. Gözler de olumsuz etkilenir.
Duman maruz kalan herkesi etkiler. Bununla birlikte, astım, kronik akciğer hastalığı ve kalp hastalığı gibi kronik hastalık öyküsü olanlarda dumana maruz kalma belirtileri kötüleştirebilir. Bu kişilerin hastaneye yatış ve/veya acil bakım hizmet gereksinimi artabilir.
Bebekler, küçük çocuklar, gebeler, yaşlı erişkinler, yeti kaybı olanlar, evsizler gibi incinebilir grupların etkilenim düzeyi daha yüksek olabilir. Yangınlarda görev yapan grupların da riskleri daha yüksektir.
Orman yangınları genellikle sigara ya da mangal kullanımındaki dikkatsizlik, kırık cam parçaları, ormanların kundaklanması gibi nedenlerle başlasa da, iklim değişikliği, sıcaklığın yüksek olması, uzun süren sıcak hava dalgaları, değişen yağış düzeni, kuraklık, kuru bitki örtüsünün bulunması gibi koşullar yangınların yayılmasını kolaylaştıran faktörler arasındadır.
Neler yapılabilir?
Bu konuda en temel çözüm yangınların olmamasının sağlanmasıdır. Bununla birlikte, yangınlar olduğunda ve duman riski ile karşı karşıya kalındığında aşağıda yazılı olan ve yapılması gerekenleri bilmek yaşamsaldır.
Bireysel düzeyde
-Yerel düzeydeki yetkililerden gelen resmi güncel bilgileri takip etmek
-Yer değiştirme ve tahliye talimatlarına uymak
-Yangınlarının yakınında olunduğunda ya da duman kaynaklı hava kirliliği yüksek olduğunda, tahliye önerisi alınmadığı sürece, kapıları ve pencereleri kapalı tutarak mümkün olduğunca evin içinde kalmak (bu adım özellikle incinebilir gruplar için önemli bir uyarıdır)
-Dışarı çıkılması gerektiğinde mutlaka koruyucu bir maske takmak (FFP2 veya N95 maske)
-Gerekli olmadıkça seyahat etmemek
-Seyahat zorunlu ise, motorlu araç sürücüleri için; aracı daha görünür hale getirmek ve görünürlüğü artırmak için gündüz farlarını kullanmak, araç filtreleme/havalandırma sistemlerinin bakımını yapmak, aracı pencereleri kapalı kullanmak, klimayı hava akışını devridaim edecek şekilde ayarlanmış şekilde sürmek
-Dışarıdan gelen artan partikül yükünü kısmen hafifletmek için sigara içmemek, soba kullanmamak gibi iç mekan hava kirliliğini azaltmak
-Dumandan etkilenimin olduğuna dair herhangi bir belirti var ise mutlaka tıbbi yardım almak
Kamusal düzeyde
-Yangınlar ve tehlikeleri ile ilgili toplumu bilgilendirmek
-Sağlık tehditlerini açıklamak
-Yardım hatları, tıbbi ve sosyal hizmetler hakkında farkındalık yaratmak, bilgi paylaşmak
-Tıbbi yardım seçenekleri ile ilgili toplumu bilgilendirmek
-İncinebilir grupların ihtiyaçlarına yönelik özel önlemler almak
-Temiz hava ve serinleme için halka açık mekanlar düzenlemek
En etkili müdahale ve (elbette) kesin çözüm yangınların hiç görülmemesinin sağlanmasıdır.
Bununla birlikte, doğru bir şekilde yönetilen erken müdahale de her zaman hayat kurtarır.
Görsel, 15.08.2026 tarihinde AI Copilot tarafından “orman yangını, önleme, görsel” anahtar sözcükleri kullanılarak oluşturulmuştur.
Howard C, Rose C, Dodd W, Kohle K, Scott C, Scott P, Cunsolo A, Orbinski J. SOS! Summer of Smoke: a retrospective cohort study examining the cardiorespiratory impacts of a severe and prolonged wildfire season in Canada’s high subarctic. BMJ Open. 2021 Feb 4;11(2):e037029.
Önemli not: “Wildfire” sözcüğünün Türkçe karşılığı (kontrol edilemeyen/kontrolsüz) büyük yangın olarak kullanılmıştır.
Amerikan Akciğer Derneği (American Lung Association) tarafından hazırlanan tütün kullanımı ve hayvanlar konulu rehber içeriğinde hayvan cinsine göre riskler farklılaşabildiği ifade edilmektedir. Pasif ve/veya üçüncü el duman etkilenimi nedeniyle oluşabilecek sağlık riskleri aşağıdaki görselde sunulmuştur.
Çözüm TÜTÜN DUMANSIZ ORTAMLAR !
Gezegende sadece insanların olmadığını, diğer canlıların sağlığının da sorumluluğunun insanlarda olduğunu unutmadan kurulacak bir yaşam önerilen çözüm için çok önemli bir gerekçedir.
Kaynak
American Lung Association, https://www.lung.org/getmedia/a7f278be-f098-4071-baa4-fe137a17312d/VetToolkit-2024DEC.pdf Erişim tarihi:7.8.2026.
Tütün konusunda çok sayıda yanlış bilgi bireylerin istenmeyen sağlık davranışlarına yönlendirebilmektedir. Bu nedenle bu yanlışları erken dönemde tespit etmek, anında doğru bilgileri toplum içinde yayarak farkındalığı artırmak gerekir. Aşağıda konu ile ilgili sık karşılaşılan yanlışlar ve DOĞRULARI yer almaktadır.
Yanlış bilgi
Gerçek/doğru bilgi
Tütün vergisinin artırılması vergi gelirlerini azaltır.
Tütün vergisinin artırılması, tütün kullanım sıklığını azaltmanın yanı sıra ek gelir de sağlar.
Tütün vergilerindeki artışlar ekonomiye zarar verir.
Tütün kullanımı ve buna bağlı hastalıklar ekonomiye ağır yük getirmektedir.
Tütün vergileri yoksullara zarar vermektedir.
Gelir düzeyi düşük olan grup, yüksek tütün vergilerinden kaynaklanan sağlık kazanımlarından daha fazla yararlanmaktadırlar.
Kapalı alanlarda tütün kullanımı yasağı ikram sektörüne zarar verir.
Kapalı alanlarda tütün kullanımı yasağı halk tarafından desteklenmektedir.İkram sektörüne zarar vermez.
Kapalı alanlarda “belirlenmiş” sigara içme/tütün kullanma alanları halkı korumak için yeterlidir.
Kapalı kamusal alanlarda halkı korumanın tek yolu, sigara içmenin/tütün kullanmanın tamamen yasaklanmasıdır.
Tütün endüstrisi ekonomi için gereklidir.
Tütün endüstrisi ekonomik büyümeyi ve devlet bütçelerini azaltır, ülkelere sağlık yükü oluşturur.
Tütün tarımınından vaz geçmek iş ve para kaybına yol açar. Özellikle düşük ve orta gelir düzeyine sahip olan ülkelerde bulunan küçük ölçekli tütün tarımıyla uğraşanlar için tütün tarımına alternatif sürdürülebilie seçenekler bulunmamaktadır.
Tütün tarımı ile uğraşan çiftçiler, daha karlı olan ve sağlığı destekleyen ürünlere yönelerek çiftçileri sömüren tütün endüstrisinin bağlayıcı yaklaşımlarından uzaklaşabilirler.
Tütün çiftçilerinin refah düzeyi yüksektir.
Küçük ölçekli çiftçiler genellikle tütün şirketlerine borçludur ve sıklıkla zarar ederler.Tütün tarımı gıda güvencesizliği, yetersiz beslenme, çiftçilerin karşılaştığı hastalıklar, çocuk işçiliği, yoksulluk, borçlanma gibi sorunları beraberinde getirir.
Tütün yetiştiriciliği ve üretimi çevre için önemli bir risk oluşturmaz.
Tütün yetiştiriciliği ve üretimi toprak, su ve havayı kirletir ve küresel düzeyde ormanların yok olmasının %5’inden sorumludur.
Tütün endüstrisi yasadışı ticaretle mücadelenin bir bileşenidir.
Tütün endüstrisinin yasadışı ticaretin bir parçası olduğu tespit edilmiştir.
Tütün tarımı, tarım işçileri için önemli bir risk oluşturmaz.
Tütün çiftçileri ve aileleri ciddi sömürü ve sağlık sorunları riski altındadır.
Düz paket uygulaması, tütün endüstrisini ticari markalarından ve diğer fikri mülkiyet haklarından mahrum bırakır.
Düz paket uygulaması, ticari markaları ve diğer fikri mülkiyet haklarını ihlal etmez.
Tütün reklamları gençleri sigara içmeye teşvik etmez.
Tütün reklamlarına maruz kalmak, gençler arasında tütün kullanmaya başlama ve tütün kullanımının yaygınlaşma riskini artırır.
Toplumdaki her bireyin DOĞRU bilgileri paylaşma, bilmeyene anlatma sorumluluğu bulunmaktadır. Dolayısıyla bu bilgileri öğrenelim, bilmeyenlerle paylaşalım.
Kaynak
UNDP, Secretariat of the WHO Framework Convention on Tobacco Control. Debunking tobacco industry misinformation. Geneva: United Nations Development Programme and World Health Organization; 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
Bırakmak için bilimsel olarak kanıtlanmış yöntemleri kullanın.
Nikotin ve/veya tütün ürününden uzak durma konusunda kararlı olun.
Nikotinsiz/tütünsüz geçen her günün sizin için büyük bir ilerleme olduğunu hiç unutmayın.
Eğer planınızda bir aksaklık olursa (örneğin bir kez istemeden de olsa tütün/sigara içerseniz), planınızdan geri durmayın, pes etmeyin. “Kayma” olarak adlandırılan bu duruma neyin neden olduğunu belirleyin, bırakma sürecinizi yeniden planlayın.
Bu konuda çok sayıda çalışma ve açıklama bulunmaktadır. Konuya açıklık getiren teoriler arasında “Sinyal Tespit Teorisi (Signal Detection Theory)” öne çıkar. Teori, bireylerin herhangi bir durumu değerlendirirken dört farklı şekilde tepki verdiğini kabul eder. Bunlardan ilki, sinyalin varlığında sinyalin “var olarak” kabul edilmesidir [isabet (hit)]. İkinci durum sinyalin olmadığı durumlarda sinyalin var olduğunun kabul edilmesidir [yanlış alarm (false alarm)]. Üçüncü durum sinyalin olmadığı durumlarda sinyalin olmadığının kabul edilmesidir [ret (rejection)]. Dördüncü durum ise sinyalin olduğu durumda sinyalin olmadığının kabul edilmesidir [kaçırma (miss)]. Teoriye göre bireylerin yanlış bilgiyi “doğru” olarak algılamalarının temel olarak üç nedeni bulunmaktadır:
Düşük “gerçeklik hassasiyeti”
Analitik düşünme kapasitesi olan bireyler yanlış bilgilere daha az itibar etmektedirler.
Açık fikirli olan bireyler yanlış bilgilere daha az itibar etmektedirler.
Kişilik özellikleri ile yanlış bilgilere itibar etme durumu arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmaların farklı sonuçları vardır.
Düşük “kabul eşiği”
“Kendi tarafını” tutma
Hubeny ve arkadaşları, 2026 yılında yayınladıkları makalelerinde konuya dair yapmış oldukları deneyden yararlanarak ayrıntılı açıklamalarda bulunmuşlardır.
Dr. Dilek Aslan, 9.6.2026.
Kaynaklar
Hubeny TJ, Nahon LS, Ng NL, Gawronski B. Who Falls for Misinformation and Why? Pers Soc Psychol Bull. 2026 Jul;52(7):1866-1883.
Metin içerinde kullanılan görseller AI Copilot tarafından 9.6.2026 tarihinde oluşturulmuştur.
(İçerik Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından “The Pocket RCCE-IM Plan Creator” adlı yönlendirme belgesinin onuncu bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Belgenin orijinal formatına aşağıda gösterilen kaynaktan erişilebilir)
RCCE-IM’nin sağlık acil durumlarındaki etkinliğinin değerlendirilmesi, bireylerin ve toplulukların koruyucu önlemleri nasıl kabul edip benimsediğini değerlendirmek anlamına gelir. Bu, müdahale sırasında ve sonrasında temel başarı (performans) ölçütlerinin izlenmesini ve gelecekteki planlama için çıkarılan derslerin uygulanmasını içerir.
RCCE-IM planında İzleme, Değerlendirme ve Öğrenme (Monitoring, evaluation and learning; MEL) süreçleri
Daha önceki bölümlerde, izleme, değerlendirme ve öğrenme (MEL) çerçevesinin temelini oluşturan hedefler, sonuçlar, SMART hedefleri ve temel performans göstergeleri (KPI’lar) tanımlandığını hatırlamak gerekir (Bkz. ikinci adım).
MEL, sürecin tamamına entegre edildiğinde gerçek bir etki beklenir.
Durumu anlamak için araştırma ve temel verilerle işe başlamak gerekir.
Ardından müdahalelerin planlanması ve uygulanması gerekir.
Çalışmalar sürerken neler olduğu izlenmeli ve ilerleme gerçek zamanlı olarak kontrol edilmelidir.
Çalışmalar sürerken ve çalışma tamamlandığında neyin işe yaradığı ve neyin işe yaramadığını değerlendirilmelidir, bir sonraki çalışmada daha iyisini yapabilmek için süreçten dersler çıkarmak uygun olur.
İzleme, değerlendirme, öğrenme döngüsü
Planlama: Planlama, sorunu belirlemeyi, hedefleri, sonuçları ve amaçları tanımlamayı ve bunlara nasıl ulaşılacağına karar vermeyi kapsar. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Hangi sorunu çözmeye çalışıyoruz?
Sorunu çözmek için kimin harekete geçmesi gerekiyor?
Bunun gerçekleşmesi için ne yapmamız gerekiyor?
İzleme: Neler olup bittiğini takip eder. İşlerin planlandığı gibi gidip gitmediğini görmek için faaliyetler ve çıktılar hakkında bilgi edinir, veri toplar. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Hedef kitlemizden kaç kişiye ulaştık?
İçeriğimiz/faaliyetimizle kaç kişi etkileşimde bulundu?
İçeriğimiz/faaliyetimizden kaç kişi memnuniyetini dile getirdi?
Değerlendirme: Çalışmaların ne kadar iyi gittiğini kontrol eder. Eylemlerin istenen değişime yol açıp açmadığını değerlendirmek için sonuçları değerlendirir. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Hedef kitlenin bilgisi arttı mı?
Hedef kitlenin eylemle ilgili niyetinde değişim/artma oldu mu?
Hedef kitle sağlıklarının korunması için harekete geçti mi?
Öğrenme: Bu bölümde çalışmalardan çıkarılan dersler gözden geçirilir. Bir sonraki aşamanın/çalışmanın daha iyi olması için değerli bir adımdır. Neyin işe yaradığını, neyin işe yaramadığını, nedenleri gözden geçirmeyi, çalışmaların üzerinde düşünmeyi ve nedenini düşünmeyi içerir. Bu sayede bir sonraki sefer daha iyi kararlar verilebilir. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Değerlendirme sırasında hangi dersleri çıkardır?
Çıkarılan dersleri nasıl kullanabiliriz?
Bir sonraki seferde neyi farklı yapmalıyız?
Değişim Teorisi
Yapmak istenilen değişikliklerden müdahalelere giden yolu özetler ve her adımın bir sonrakine nasıl yol açtığını gösterir. Aşağıdakileri kapsar:
Ulaşılması hedeflenen uzun vadeli değişiklikler (amaç veya etki) (örneğin, bir toplumda sivrisinek ısırıklarını azaltmak).
Uzun vadeli hedeflere ulaşmak için gerekli ön koşullar (sonuçlar) (örneğin, toplumda, kadınların böcek kovucu kullanması).
Müdahaleler (örneğin, risk iletişimi kampanyaları, toplum liderlerinin katılımı)
Her adımın başarısını ölçmek için indikatörler (örneğin, böcek kovucu kullanma niyeti ifade eden ya da halen kullanan kadınların yüzdesi).
Müdahalelerin neden sonuca varması gerektiğini açıklayan varsayımlar (örneğin, kadınlar böcek kovucu bilgisine ve tavsiyesine erişebilirse, resmi önerilere uymuş olacaklardır).
Değişim teorisi, değişim için gerekli ön koşulları tanımlar, bunları uygulama ve izleme için net bir plana dönüştürür. Mantıksal Çerçeve (LOGFRAME) algoritması ise; değişim teorisini takip eder, ancak bazı daha basit ya da sınırlı kaynaklar için daha önce geliştirilebilir.
Mantıksal Çerçeve (LOGFRAME) altı aşamada gerçekleşir:
Girdiler (inputs): Faaliyetler için gerekli kaynaklar (örneğin, personel, ekipman)
Faaliyetler (activities): Mevcut kaynaklarla ne yapıldığı (örneğin, kampanyalar yürütmek)
Çıktılar (outputs): Faaliyetlerden kaynaklanan somut ürünler veya hizmetler (örneğin, sağlık öneriler içeren broşürler).
Etkiler (outtakes): Hedef kitlenin çıktılarla etkileşimi (örneğin, beğeniler, paylaşımlar, geri bildirimler).
Sonuçlar (outcomes): Çıktılar nedeniyle oluşan algı ya da davranış değişiklikleri (örneğin, maske takma oranının artması).
Etki (impact): Uzun süreli etki (örneğin; hastalığın sıklığında azalma)
Mantıksal Çerçevenin İzleme, Değerlendirme ve Öğrenme (MEL) planının bütün adımlarına entegrasyonu Mantıksal Çerçeve, bir çalışmanın hedefleri, sonuçları, amaçları ve kaynakları için çerçeveyi belirlerken, MEL planı bunu işlevsel hale getirir ve bu hedeflere doğru ilerlemenin izlenmesini, değerlendirilmesini ve projenin etkinliğini artırmak için öğrenilmesini sağlar.
(İçerik Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından “The Pocket RCCE-IM Plan Creator” adlı yönlendirme belgesinin dokuzuncu bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Belgenin orijinal formatına aşağıda gösterilen kaynaktan erişilebilir)
RCCE-IM, acil durum döngüsünün tamamına yetkin uzmanlar ve sürdürülebilir bir finansman modeli kullanılarak entegre edilmelidir.
Planlama
Acil durumlar, RCCE-IM uygulamalarının hayati bir halk sağlığı müdahalesi olduğunu göstermiştir. Etkinliğini sağlamak için, acil durumların bütün aşamalarında işlevsel bir RCCE-IM programı yürürlükte olmalıdır. RCCE-IM programının başarısı, sürecin iyi bir şekilde yönetilmesine ve ulusal hazırlık planlarına entegrasyonuna bağlıdır. RCCE-IM, krizlerin olmadığı dönemlerde de sürdürülmeli ve acil durumlarda ivedi bir şekilde derecelendirilmelidir.
Etkili bir planlama, hedefler ve amaçlarla uyumlu sürdürülebilir insan ve finansal kaynaklar gerektirir. RCCE-IM faaliyetlerinin gerçekçi ve mevcut kaynaklara sahip olduğundan emin olmak gerekir.
İnsan, mali ve teknik kaynaklar, davranış değişikliği sonuçlarını yönlendiren girişimlere tahsis edilmeli ve toplumsal direnci artırmak için verimli bir şekilde yönetilmelidir.
(İçerik Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından “The Pocket RCCE-IM Plan Creator” adlı yönlendirme belgesinin sekizinci bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Belgenin orijinal formatına aşağıda gösterilen kaynaktan erişilebilir)
İnfodemi yönetimi nedir?
İnfodemi, acil durumlarda bazıları yanlış ya da yanıltıcı olan çok fazla bilgi ya da bilgi boşlukları olduğunda ortaya çıkar. İnfodemi güvenilir sağlık önerilerine erişimi zorlaştırır.
Bazen bireyler doğru olduğuna inandıkları sağlık bilgilerini paylaşırlar, ancak bu bilgiler yanlış olabilir. Böylesi durumlara “mezenformasyon (misinformasyon) adı verilir. Bazı durumlarda ise yanlış bilgi kasıtlı olarak paylaşılabilir. Buna ise “kasıtlı yanlış bilgi” ya da “dezenformasyon” adı verilir. Her ikisinin de yayılımı hızlı olur. Bireylerin sağlıklarıyla ilgili alacakları kararları etkileyebilir.
İnfodemi, sadece yanlış bilgilerle ilgili değildir; aynı zamanda bilgi boşluklarını (gaps), yanıt verilememiş soruları ve endişeleri de içerir.
İnfodemi, insanların sağlığına zarar verebilir. İnsanların güvenli olmayan tedavileri denemesine, aşılardan kaçınmasına veya sağlık çalışanlarına güvenmemesine neden olabilir. Bu da acil durumların yönetimini daha da zorlaştırır.
İnfodemi yönetimi, acil durum öncesinde ve sırasında alınan önlemlerle bahsi geçen riskleri azaltmaya yardımcı olur:
Sağlıkla ilgili anlatılanları/öyküleri izlemek ve analiz etmek
Bilgi boşluklarını ve yanlış bilgileri tespit etmek ve ele almak
İnsanların yanlış bilgilere karşı direncini artırmak
Acil durum öncesinde infodemi yönetimi
İnfodemi yönetimi ile ilgili yapılanmayı tamamlamak
İnfodemi yönetimi çalışmalarına liderlik etmesi için RCCE-IM ekibi içinde özel irtibat noktaları belirlemek
Acil durumlarda yanlış bilgilere karşı direnç oluşturmak, şeffaflığı sağlamak ve güven inşa etmek için hükümet sektörlerini, telekomünikasyon şirketlerini, medyayı, doğruluk kontrol kuruluşlarını ve sivil toplumu bir araya getiren kurumlar arası ekipler kurmak.
Bilgi ortamını anlamak
İnsanların sağlık bilgilerine nasıl eriştiğini ve bunları nasıl paylaştığını, kime güvendiklerini ve neye inandıklarını veya şüphe duyduklarını öğrenmek.
Bu, sosyal medya, masa başı araştırması ve anketler, röportajlar veya atölye çalışmaları yoluyla insanlarla konuşarak yapılabilir ve aşağıdaki sorular sorulabilir:
Güvenilir kaynaklar kimlerdir?
İnsanlar hangi platformları kullanıyor (sosyal medya, radyo, TV vb.)?
Sağlık bilgileri açık, güncel ve kolay erişilebilir mi?
İnsanlar ne arıyor veya ne hakkında soru soruyor?.
Riskleri anlamak
Ülkenin ya da toplumun karşı karşıya olduğu temel acil sağlık risklerini belirlemek
Dolaşan yanlış bilgileri araştırmak ve kimlerin etkilendiğini tespit etmek. Bu amaçla aşağıdaki ayrıntıların göz önünde bulundurulması uygun olur:
Yaygın yanlış inanışlar var mı?
Yanlış bilgi nerede yayılıyor (sosyal medya, kulaktan kulağa yayılma vb.)?
Bazı gruplar (örneğin ebeveynler, sağlık çalışanları) daha mı hedef alınıyor?
Belirli kişiler yanlış bilgiyi yaymada özellikle aktif mi?
Yayılmayı ne körüklüyor—korku, bilgi eksikliği veya organize dezenformasyon?
Yanıtları haritalandırmak
İnfodemi yönetimi ile ilgili çalışan ve bu konuda yardımcı olabilecek kişi ve kuruluşların belirlenmesi (bunlar arasında sağlık otoriteleri, topluluk grupları, medya gözlemcileri ve doğrulama yapanlar (fact-checkers) yer almaktadır.
İnfodemi yönetimi planı yapmak
Öğrenilenleri kullanarak mevcut RCCE-IM stratejisine uygun bir plan oluşturmak
Plan hazır olduğunda, gerektiği şekilde infodemiye karşı yanıt oluşturmaya başlanabilir.
Acil durum sırasında infodemi yönetimi
Kaynakların değerlendirilmesi
İnsan kaynağı
Araçlar
Kurumlar
Bütçe
Odak noktasının belirlenmesi
Hangi sağlık aciline odaklanılacak?
Hangi alanlar ya da topluluklar hedef grubu olarak belirlenecek?
Kullanılacak araçların seçilmesi
İnfodemi ile ilgili işaretleri belirlemek için hangi araçlar kullanılacak?
Verileri analiz etmek için hangi yazılım kullanılacak?
Yanlış bilgi yönetimi (managing false information)
İşaretlerin tespiti (izleme): İlk aşama izleme ve işaretlerin tespitidir. Sosyal medya takibi, medya izleme ve toplum katılımı gibi araçları kullanarak yanlış bilgilere karşı aktif olarak gözlem yapılabilir. Sonraki aşamalarda doğrulanması gereken işaretlerin belirlenmesi amaçlanır.
İzlemek istenilen konunun tanımlanması
Hangi sağlık konusu, topluluk, dil veya bölge?
Hedef nedir?
Örnek: X ülkesinde mpox hakkında hangi yanlış anlatılar yayılıyor?
Verilerin toplanması
Kaynakların seçimi (örneğin, sosyal medya, topluluk raporları).
Veri toplama sıklığının belirlenmesi
İlgili içeriği izlemek için anahtar sözcüklerin seçimi
Verileri analizi
Metinlerin analizi: Dil kalıplarına bakın.
Eğilimlerin analizi: Sorunların ne sıklıkla dile getirildiğini takip edin.
Duyguların analizi: Duygusal tonu anlayın.
Ağların (network) analizi: Bilgilerin gruplar arasında nasıl yayıldığını görün.
Coğrafi analiz: İçeriğin nerede paylaşıldığını belirleyin.
İşaretlerin doğrulanması (anlama):Sahip olunan bilginin ya da bir “işaretin” doğru, yanlış veya kısmen doğru olup olmadığını ve bu sonucun ne kadar güvenilir olduğunu kontrol etmek anlamına gelir. Bilgilerin nereden geldiğinin bulunması, doğruluğunun kontrol edilmesi, güvenilir kaynaklarla karşılaştırmalar yapılması gerekir. Bu aşamada, gerektiğinde uzmanlarla teyit etmek uygun olur.
Bilgi doğru mu, yanlış mı?
Bilgiyi kim paylaştı? Bilgi güvenilir mi? Bilginin etkilediği kişiler var mı?
Bilgiyi destekleyen ya da bilgi içeriği ile ilgili kanıt mevcut mu?
Risk değerlendirmesi (anlama): Bu aşamada yanlış bilginin oluşturduğu risk düzeyi değerlendirilir. Yanlış bilgilerin tamamına yanıt vermek gerekmeyebilir, çünkü bunlara müdahale etmek gereksiz tartışmalara yol açabilir. Aşağıdaki sorular rehberliğinde üç duruma dayanarak harekete geçmeye karar verilebilir:
Yanlış bilgi ne kadar yaygın?
Kaynak ne kadar güvenilir ve etkili?
Hangi halk sağlığı riskini oluşturuyor?
Ek sorular
Yanlış bilgi ne kadar ikna edici veya inanılır?
Yanlış bilginin yayıldığı zemin/bağlam nedir?
Risk değerlendirmesi ilgili ortaklarla paylaşılmalıdır.
Risk puanlama ya da önceliklendirme örneği aşağıda sunulmuştur.
Bu basit önceliklendirme sistemi, potansiyel etkilerine göre hangi yanlış bilgilerin ele alınacağına öncelik verilmesine yardımcı olabilir. Üç temel kriter üzerinden hızlı bir puanlama yöntemi kullanarak bileşik bir risk puanı oluşturur.
Kriter
Düşük (1)
Orta (2)
Yüksek (3)
Ulaştığı kitle
Sınırlı dolaşım (örneğin; küçük grupta konuşma)
Orta düzey görünürlük (örneğin; özel sayfalar)
Widespread reach (e.g. viral post, news)
Kaynağın güvenilirliği
Düşük düzeyde güvenilirlik (örneğin; anonim ya da yeni hesaplar)
Orta düzeyde güvenilirlik (örneğin; uzman olmayan bilinen gruplar)
Yüksek düzeyde güvenilirlik (örneğin; medya kuruluşu)
Zarar düzeyi
Düşük düzeyde risk (örneğin; düşünsel düzeyde karışıklık yaratma, eylem yok)
Orta düzeyde risk (örneğin; davranışın etkilenme olasılığı)
Yüksek düzeyde risk (örneğin; tedaviyi almama ya da panik oluşturma)
Her bir kutucuk her bir kriter için 1 ile 3 arasında puanlandırılabilir. Puanları toplayarak 9 üzerinden toplam bir puan elde edilir. Düşük puanlama herhangi bir müdahalenin gerekmediğini ya da basit bir izlemenin yeterli olabileceğini gösterirken, daha yüksek puanlar müdahale için daha yüksek bir önceliği gösterir.
Not: Örnek olarak paylaşılan bu araç ekip çalışmalarını odaklamaya ve müdahale stratejisi konusunda uyum sağlamaya yardımcı olmak için hızlı bir genel bakış olarak en iyi şekilde çalışır. Mevcut izleme araçlarınız ve uzman görüşünüzle birlikte kullanın.
4. Yanıtın tasarlanması (yanıt): Eğer bir yanıt gerekiyorsa, yanıt tasarım aşaması yanlış bilgilere karşı koyacak kaynaklar oluşturmaya odaklanır. Bu, “yanlış bilgileri çürütme (debunking)” ve “yanlış bilgileri önceden çürütme (prebunking)” çalışmalarını içerir.
Etkili müdahaleler tasarlamak için aşağıdaki 10 adımın kullanılması önerilmektedir:
-Hedef kitlenin belirlenmesi – Harekete geçecek olan kim?
-Sonuçların belirlenmesi – Hedef kitlenin ne yapması isteniyor? (Net bir Eylem Çağrısı tanımlanması).
-Ortakların/paydaşların dahil edilmesi – Yanıt aşamasını kim(ler) destekleyebilir?
-Planların hızlıca yapılması – Eylemlerin çerçevesi, ana hatları nedir?
-Anahtar mesajların oluşturulması – Net olarak belirlenen eylem çağrısını destekleyen mesajlar nelerdir?
-İletişim kanallarının seçilmesi – Hedef kitle hangi ortamda? Nerede?
-Materyallerin geliştirilmesi – Hedef kitlesini hangi formatlar etkileyebilir (örneğin videolar, gönderiler)?
-Mesajların test edilmesi – küçük ölçekli denemeler yapılması, uyarlamalar yapılması.
-Başarının takip edilmesi – İzleme için kriterler belirlenmesi ve etkinin değerlendirilmesi .
-Öğrenme – Yaklaşımın iyileştirilmesi için deneyimlerden yararlanılması.
5. Erişim (yanıt): Son aşamada, belirli hedef kitlelere yönelik temel mesajları hedefleyerek yanıt planı uygulanır. Yanlış bilgilere karşı konulması, doğru sağlık önerilerinin yayılması ve bireylerin bilinçli kararlar almasına yardımcı olunması amaçlanır.
-Mesajların en etkili kanallar kullanarak paylaşılması (örneğin, sosyal medya, web siteleri, broşürler).
-Toplum liderleri, ortaklar, vb. tanıtımlar aracılığıyla erişimin artırılması.
-Sonucun değerlendirilmesi (hedef kitle paylaşılanları anladı mı? harekete geçti mi?)
-Etkileşimin sürdürülmesi (güven oluşturmak ve iletişime devam etmek)
İpuçları
Debunking: Yanlış bilgiyi yayıldıktan sonra düzeltmek, “yanlış bilgiyi ortaya çıkarmak” anlamına gelir. “Gerçek sandviç (truth sandwich)” yöntemi -gerçekle başlayıp, yanlışı kısaca belirtip, ardından gerçeği tekrarlamak- birçok durumda iyi sonuç vermiştir. Bununla birlikte, araştırmalar, yanlış bir iddiayı tekrarlamanın, hatta onu çürütmek için bile olsa, insanların hafızasında pekiştirebileceğini de göstermektedir. Bu nedenle, gerçeklere odaklanmak, mitleri kısa ve düşük profilli tutmak ve her zaman doğru bilgiyle başlamak ve ona geri dönmek çok önemlidir.
Prebunking (or inoculation): Ön(leyici) çürütme ya da aşılama, manipülatif teknikleri proaktif olarak ortaya çıkarır ve yanlış bilgiyi yayılmadan önce çürütür, böylece yayılmasını ve etkisini önlemeye yardımcı olur. Yayınlanmadan önce risk iletişimcilerinin raporları incelemesi, yanlış yorumlanabilecek ve yanlış bilgi üretebilecek içerikleri tespit etmeye yardımcı olabilir; bu da bir tür ön(leyici) çürütme yöntemidir.
İnfodemi yönetimi için kullanılabilecek çevrimiçi (online) araçlar
İzleme araçları (google advance search, google alerts)
Analiz ve doğrulama araçları (fact checking tools)
Ön(leyici), çürütme araçları (youtube prebunking video, WHO myth buster, etc)
(İçerik Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından “The Pocket RCCE-IM Plan Creator” adlı yönlendirme belgesinin yedinci bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Belgenin orijinal formatına aşağıda gösterilen kaynaktan erişilebilir)
Toplum katılımı
Topluluklar (toplum), her türlü müdahalenin merkezinde yer alır. Müdahale ve iyileştirme çabalarına katkıda bulunabilecek değerli bilgi ve kaynaklara sahiptirler. Başarılı bir toplum katılımı, toplumları müdahalelerin birlikte tasarımına dahil etmeye, yerel olanaklardan yararlanmaya ve çözümlere sahip çıkabilmeleri için onları güçlendirmeye dayanır.
Toplum katılımı düzeyleri
Bilgilendirme (inform): Tek yönlü bir iletişimdir. Doğrulanmış bilgi ve öneri paylaşımı için kullanılır.
Danışmanlık (consult): Toplumdan gelen geri bildirimlerin, alınacak önlemler ve müdahaleler doğrultusunda kullanılmasını sağlamak amacıyla geri bildirim mekanizmaları oluşturulmuştur.
Dahil etme, katılım (involve): Topluluklar sürece dahil edilir ve onlara danışılır, katkıları yaklaşımın şekillenmesine yardımcı olur. Son karar kuruluşlara ya da liderlere aittir.
İş birliği (collaboration): Topluluklar, müdahaleleri aktif olarak birlikte tasarlar ve uygular; kararlar, eylemler ve sonuçlar için sorumluluğu paylaşırlar.
Güçlendirme (empower): Topluluklar, uzun vadeli sürdürülebilirliği destekleyen sistemlere, becerilere ve çözümlere sahip çıkarlar.
Toplumsal katılım düzeyinin seçimi, durum, amaç, gereksinim, kaynaklar, durumun aciliyeti gibi konularla ilişkilidir.
Örneğin:
Acil durumlarda ve zaman darlığı olduğunda: Hızlı yanıtlar için bilgilendirme ya da danışmanlık mekanizmaları kullanılabilir. İş birlikleri ve güçlendirme uzun süreli planlar için tercih edilebilir.
Toplumsal güven ve hazır olma durumu: Yeterli düzeyde güven yok ise ya da Güven düşükse ya da katılım yeni ise daha düşük düzeylerden başlamak ve zamanla düzeyi artırmak uygun olur.
Kaynaklar ve kapasite: Güçlendirme gibi daha yüksek seviyeler daha fazla zaman, destek ve altyapı gerektirir.
Konunun karmaşıklığı: Karmaşık sorunlar için iş birliği ya da güçlendirme yöntemlerinin kullanılması önerilmektedir. Bilgilendirme yöntemi ise daha basit, zaman kısıtlaması olan sorunlar için uygundur.
Sağlıkla ilgili acil durumlarda toplum katılımının adımları
Adım
Ne yapılacak?
Nasıl yapılacak?
1. Haritalandırma (community mapping)
Toplum bireylerinin ve paydaşlarının, toplumsal yapıların (structures) ve varlıklarının (assets), güvenilir bilgi kaynaklarının belirlenmesi Yapılar toplum içindeki okul, sağlık merkezi gibi resmi ya da komşu, yerel düzeydeki toplum lideri gibi resmi olmayan organize sistemleri temsil eder. Varlıklar ise toplumda yaşam kalitesini artıran kaynaklardır (örneğin; sağlık çalışanları gibi yetkilendirilmiş bireyler, hastaneler gibi hizmet sağlayan kuruluşlar, eğitim kurumları gibi toplumsal düzeyde hizmet sunanlar).
Demografik veriler Gözlemler Mülakatlar Odak gruplar Sosyal medya grupları Çalıştaylar Büyük ölçekli görüşmeler
2. Dinleme (community listening)
Toplumdan gelen geribildirimlerin, sezgilerin ve davranışların tespit edilmesi ve buna göre davranılması Bu süreçleri anlayan ve hizmet sunulan yerel kuruluşları temsil eden taraflarla iş birliği yapılması
Anketler, odak grup çalışmaları, danışma/yardım hatları, sosyal medya ve toplum tabanlı toplantılar gibi geribildirim mekanizmaları
3. Birlikte geliştirme (co-development)
Acil durum yönetimine aktif olarak katkı sunacak sağlık önerileri, rehberler, dirençlilik planları gibi çözümlerin toplumla beraber tasarlanması
Çalışma grupları, görev grupları, toplum danışma kurulları
4. Birlikte sunum (co-delivery)
Güvenilir kaynaklar aracılığı ile sağlık bilgisi sunabilmek için yerel kuruluş ve kişilerle birlikte çalışılması
Temsil edilmeyen gruplar için bire bir kampanyalar, sağlıkla ilgili mesajların yaygınlaştırılması için radyo-sosyal medya mesajları, toplulukların bir arada olduğu etkinlikler
RCCE-IM uygulamalarının sürekliliğini sağlayabilmek için yerel aktörleri güçlendirmek
Toplum liderlerinin eğitimi
Toplumu etkileyen, toplumda öne çıkan bireylerle çalışmak…
İngilizce kullanımda (influencer)
Bu kişiler sağlık koruma önlemlerinin toplum tarafından kabul edilmesine yardımcı olur. “Birincil” hedef kitlenin sağlıklarını korumaya motive etmede önemli bir rol oynayan “ikincil” bir hedef kitle görevini üstlenirler. Sağlık çalışanları, gençler, toplum liderleri, gazeteciler, sivil toplum kuruluşları, dini liderler çalışılabilecek gruplar arasındadır.
(İçerik Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından “The Pocket RCCE-IM Plan Creator” adlı yönlendirme belgesinin altıncı bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Belgenin orijinal formatına aşağıda gösterilen kaynaktan erişilebilir)
Doğru iletişim kanallarını seçmenin temel stratejisi, öncelikle hedef kitlenin belirlenmesidir. İkinci adım, hedef kitle tarafından kullanılan iletişim kanallarının haritalanmasıdır. İçeriği her bir iletişim kanalına özel olarak uyarlayarak hangi kanalın kullanılacağına karar vermek son adımdır. Hedef kitleye ulaşabilmek ve kitlenin etkileşimini canlı tutabilmek için farklı iletişim kanalların kullanılması iyi sonuç verir.
Hedef kitleye nasıl ulaşılır?
Hedef kitlenin belirlenmesi
Kullanılan iletişim kanallarının haritalandırılması
Hedef kitleye ulaşmak için en güvenilir iletişim kanallarının seçimi
İletişim kanalları nasıl seçilir?
İletişim kanalını kullanım konusunda alışkanlıklar (hedef kitle açısından)
İletişim kanalına kolay erişim
İletişim kanalından aldıkları bilgiye güven duyma durumu
İletişim türü ve kapsam
Önemli iletişim kanalları
Medya (koordinasyon ve iş birliği, medya için mesaj üretimi, hızlı ve sık bir şekilde iletişim, medya kanallarına erişim, etkinin değerlendirilmesi)
Sosyal medya (hangi sosyal medyanın kullanılacağı ile ilgili araştırma, amaçların ve stratejilerin belirlenmesi, kapasite geliştirme, iş birliği, izleme)
Web siteleri (amacın belirlenmesi, hedef kitle için sitenin tasarımı, etkili bir ana sayfa tasarımı, basit ve ilgi çekici bir içeriğe öncelik verilmesi, etkileyici ve eyleme davet eden çağrıların kullanılması, aranabilir ve paylaşılabilir bir içerik tasarımı, izleme amacıyla “google analytic” gibi araçların kullanılması, sitenin kullanıcıların tamamı için kullanıldığından emin olunması)
Bilgi, eğitim ve iletişim materyalleri (materyallerin hedef kitleye uygun olarak düzenlenmesi)
Yardım/danışma hatları (hotlines) (Halk sağlığı acil durumlarında doğrudan toplum katılımı için hayati bir araçtır. Hızlı ve erişilebilir sağlık önerileri sunarken, müdahale ekiplerinin toplumun endişelerini, yanlış anlamalarını ve algılarını anlamalarına yardımcı olur. Bu iki yönlü iletişimde güvenin sağlanmasına katkı sunar. Etkili, hızlı müdahale olanaklı hale gelir.
