Kategori: Küresel/uluslararası Sağlık

Sağlık krizleri ve bilgi üzerine…

Sağlıkla ilgili kriz durumları insanlık tarihi boyunca yaşanmıştır. Bununla birlikte, Koronavirüs Hastalığı-2019 (COVID-19) pandemisi bu gibi durumlara hazırlık süreçlerinin güçlendirilmesi gerektiğini açık bir biçimde ortaya koymuştur.

Sağlıkla ilgili krizler, sağlık ve diğer kamusal sistemler güçlü olmadığında daha derinden yaşanabilmektedir. Sağlıkla ilgili krizler gıda gibi en temel ihtiyaçların sağlanmasını aksatır. Mevcut kronik hastalıkların ve ruhsal sorunların yönetimi zorlaşabilir. Bulaşıcı hastalıklarla mücadele kesintiye uğrar. Bebek ve çocuk sağlığı, üreme sağlığı, aşılama/bağışıklama gibi rutin sağlık hizmetleri aksar. Bu da krizlerin yaşandığı toplumlarda ölümlerin artmasına neden olabilir. Kriz durumlarında yer değiştirmelerin olması da beklenir.

Sağlıkla ilgili krizlerde toplumsal gereksinimlerin saptanması ve önceliklerinin oluşturulması için zamanında doğru bilgiye erişim son derece önemlidir. Bununla birlikte, bu gibi durumlarda, doğru bilginin doğru zamanda, doğru kaynaklardan almanın zorlukları vardır; özellikle ihtiyaç duyulan bilgilere erişim güçtür. Krizlerden etkilenen toplumlara ait verilere erişilemeyebilir. Acil müdahale gereksiniminin karşılanamaması, bilgi boşlukları, kritik düşünme becerisinin yetersizliği, analiz sürecinde eksiklikler karşılaşılabilecek zorluklar arasındadır. Bu zorluklar aşılamadığında, sorunlar büyür, derinleşir. Küresel düzeyde görülen sağlık krizleri aynı zamanda bilgi krizleri olarak da kabul edilebilir. Çözüm üretebilmek için aşağıdaki konulara dikkat etmek yararlı olur:

  1. Küresel düzeyde görülen sağlık krizleri sırasında bilgi ile uğraşan bilim alanları bilgi ekosistemi ve ilgili davranışlara daha fazla odaklanmalıdır. Küresel sağlık krizlerindeki bilgi ortamları ve insanların bilgi davranışları, diğer kriz türlerindeki bu ortamlardan ve davranışlardan farklı olabilir. Dolayısıyla, bu gibi durumlarda bilgi ortamlarını ve davranışlarını incelemek, tanımlamak, yorumlamak, modelleme çalışmaları yapmak, tahminlerde bulunmak yararlı olur. Bu amaçla teori, yöntem, politika, uygulama, vb. nasıl yapılacağını bilmek ve öğrenmek gerekir.
  2. Küresel sağlık krizleri ülkeler düzeyinde ortak özellikler gösterse de, her ülkenin bilgi davranışlarını ve ortamlarını etkileyen kendine özgü siyasi, sosyal, ekonomik, vb. sistemleri vardır. Bu gibi farklılıkların aşılması gerekebilir. Dolayısıyla, bilginin şeffaf bir biçimde paylaşılabilmesi değerlidir. Bu noktada, “Bilgi üretiminde ve paylaşımında şeffaflığın sağlanabilmesi için neler yapılabilir?” sorusu doğru bir sorudur.
  3. Küresel sağlık krizleri sırasında mezenformasyon ve/veya dezenformasyon içerikli çok sayıda mesaj/bilgi üretilebilir. Dolayısıyla, bu akışa doğru zamanda doğru stratejilerle müdahale etmek gerekir. Ön hazırlıklar, simülasyon çalışmaları bu konuda yardımcı olabilir.
  4. Küresel sağlık krizleri sırasında bilgi ve iletişim konularında akademik çalışmalar ön plandadır. Bununla birlikte, akademik çalışmaların interdisipliner bakış açısıyla ve stratejileriyle krizlerin yarattığı durumlara yanıt verebilmeyi sağlaması gerekmektedir. Sağlık çalışanları, iletişim bilimciler, eğitim profesyonelleri, medya çalışanları bir arada olmalıdırlar. Toplum katılımı sürecin olmazsa olmaz bir parçasıdır.
  5. Akılcı ve gerçekçi çözümler için hızlı yanıt sistemlerinin oluşturulması da yararlıdır.
  6. Birey ve/veya toplumun sağlık/bilgi okuryazarlığının da artırılması gündemde olmalıdır.

Yukarıda yazılı olan önerilerin ancak güçlü kamusal sistemler içinde varlık gösterebileceği, geliştirilebileceği her zaman akılda tutulmalıdır.

Kaynaklar

  1. Marshak A, Young H, Naumova EN. Data on Humanitarian Crises: Who and What Are We Missing? Food Nutr Bull. 2023 Dec;44(2_suppl):S124-S126.
  2. Checchi F, Warsame A, Treacy-Wong V, Polonsky J, van Ommeren M, Prudhon C. Public health information in crisis-affected populations: a review of methods and their use for advocacy and action. Lancet. 2017 Nov 18;390(10109):2297-2313.
  3. Galanakis CM. The Future of Food. Foods. 2024 Feb 6;13(4):506.
  4. Xie B, He D, Mercer T, Wang Y, Wu D, Fleischmann KR, Zhang Y, Yoder LH, Stephens KK, Mackert M, Lee MK. Global health crises are also information crises: A call to action. J Assoc Inf Sci Technol. 2020 Dec;71(12):1419-1423.

Dr. Dilek Aslan, 9.1.2026

“Sağlık krizleri” ve “bilgi” anahtar sözcükleri kullanılarak AI copilot yardımı ile 9.1.2026 tarihinde hazırlanmıştır.

Dünya Lepra (Cüzzam) Günü (2026)

Her yıl ocak ayının son pazar günü Dünya Lepra Günü olarak anılır. Lepra Günü, Hindistan’da, Mahatma Gandhi’nin ölüm yıldönümüne denk gelen 30 Ocak günüdür.

Lepra, halen 120’den fazla ülkede görülmektedir. Her yıl 200.000’den fazla yeni vaka bildirilmektedir. Lepra, “İhmal Edilmiş Tropikal Bir Hastalık (NTD) olarak kabul edilir. Hastalık, Dünya Sağlık Örgütü’nün bütün bölgelerinde görülebilmektedir. Bununla beraber, yıllık yeni vakaların çoğunluğu Güneydoğu Asya Bölgesi’ndedir.

Hastalık etkeni, Mycobacterium leprae adlı bir bakteridir. Bulaşıcıdır. Kronik bir hastalıktır. Cilt, periferik sinirler, üst solunum yolları mukozası ve gözler etkilenir. Fiziksel sorunlara ek olarak hastalık damgalayıcıdır. Lepra hastaları ayrımcılıkla karşılaşabilirler.

Hastalığa neden olan bakteri tedavi edilmemiş vakalarla yakın ve sık temas sırasında burun ve ağızdan çıkan damlacıklar yoluyla bulaşır.

Hastalığın teşhisi klinik olarak konulur. Zorlanılan durumlarda laboratuvar hizmetlerinden yararlanılır.

Hastalık tedavi edilebilir. Özellikle erken dönemlerde tedavi edildiğinde yeti kaybı önlenebilir. Tedaviye başlandığında hastalığın bulaştırıcılığı biter.

Türkiye’de lepra ile ilgili çok önemli mücadeleler yapılmıştır. Prof. Dr. Türkan Saylan, bu konuda öncü bir isimdir. Ekibiyle yapmış olduğu çalışmalar günümüzde yol göstericidir.

Dr. Dilek Aslan, 30.12.2025

Kaynaklar

  1. WHO https://www.who.int/campaigns/world-leprosy-day Son erişim tarihi:30.12.2025.
  2. WHO https://www.who.int/health-topics/leprosy#tab=tab_1 Son erişim tarihi:30.12.2025.
  3. WHO, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/leprosy 1 Son erişim tarihi:30.12.2025.
  4. Aslan G. Lepra: İhmal Edilmiş Eski Bir Hastalık. Turk Mikrobiyol Cemiy Derg. 2023;53(4):205-219.

Tütün ürünlerinin adı farklı olsa da tamamı zararlı. Aldanmayın !

Dr. Dilek Aslan, 27.12.2025

Elektronik nikotin dağıtım sistemleri (ENDS) ve elektronik nikotin içermeyen dağıtım sistemleri (ENNDS), yaygın olarak elektronik sigara (e-sigara) olarak bilinir. Elektronik sigara sistemi kullanıcının soluduğu aerosolleri oluşturur. İçerikteki sıvılar nikotin ve diğer katkı maddeleri, tatlandırıcılar ve kimyasallar içerebilir. Kanıtlar, bu ürünlerin sağlığa zararlı olduğunu ortaya koymaktadır. Elektronik sigaraların ürettiği maddelerin kansere neden olduğu bilinmektedir. Solunum yoluyla akciğer hastalıkları, zehirlenme, yaralanmalar, yanıklar ve ani nikotin zehirlenmesi riskinin artmasına neden olmaktadır.

Isıtılmış tütün ürünleri, bağımlılık yapıcı nikotin ve tütün dışı katkı maddeleri içerir. Genellikle aromalıdır. Tasarım ve kimyasal bileşim açısından oldukça değişkendir. Kansere neden olan ve sağlığa zararlı birçok zehirli (toksik) madde içerir. Isıtılmış tütün ürünlerinin dumanından etkilenim de sağlık açısından risk oluşturur. Bildirilen etkiler arasında astım ve astım benzeri semptomlar, boğaz ağrısı, baş ağrısı ve göğüste rahatsızlık bulunmaktadır.

Nikotin poşetleri, nikotin içeren, görünüm ve kullanım şekli açılarından snus gibi geleneksel dumansız tütün ürünlerine benzerler. Bu ürünler genellikle çeşitli çekici tatlarda sunulur. Bu sunum özellikle gençler için cazip olabilmektedir. Özellikle daha önce hiç tütün kullanmamış kişilerde kalp atış hızını ve sistolik kan basıncını yükselttiği gösterilmiştir.

Kaynaklar

  1. https://www.who.int/health-topics/tobacco#tab=tab_1 Son erişim tarihi:27.12.2025.
  2. https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/effects-of-tobacco-on-health Son erişim tarihi:27.12.2025.
  3. Türk Toraks Derneği Tütün Ürünleri ve Nikotin Bağımlılığında Tanı ve Tedavi Uzlaşı Raporu (Duru Çetinkaya P, Arslan F., Editörler). Türk Toraks Derneği yayınları. Nisan 2025. https://www.toraks.org.tr/site/sf/books/2025/04/735605b126d09929dfb6fc9c4e94f8321c47a54176b4b999c30c9c80e9ba02df.pdf Son erişim tarihi:27.12.2025.

Görsel, AI Copilot yardımıyla 27.12.2025 tarihinde üretilmiştir.

Tüberküloz (verem)

Dilek Aslan, 27.12.2025

Tüberküloz (TB), önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalıktır. Hastalığın nedeni mycobacterium tuberculosis isimli bir bakteridir. Tüberküloz, verem olarak da bilinir. Hastalık çoğunlukla akciğerleri etkiler, bulaşıcıdır. Hastalık, aktif olarak hasta olan bireylerin öksürüğü, hapşırığı, konuşması sırasında çevreye saçtığı mikroplar ile bulaşır. Hasta bireylerle uzun süre yakın temasta bulunan sağlıklı kişiler bu mikropları solurlar ve enfekte olurlar.

Dünya’da her yıl 10 milyon kişi hastalığa yakalanmaktadır ve 1,5 milyon kişi de hastalık nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Tüberküloza yakalananların çoğu düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşamaktadır, ancak tüberküloz tüm Dünya’da görülmektedir. Tüberküloz hastalarının yaklaşık yarısı Bangladeş, Çin, Hindistan, Endonezya, Nijerya, Pakistan, Filipinler ve Güney Afrika’dadır.

Hastalığın yaygın semptomları arasında uzun süreli öksürük, göğüs ağrısı, halsizlik, yorgunluk, kilo kaybı, ateş, gece terlemesi bulunur. Bu sempromlar çoğunlukla uzun süre (örneğin; aylarca) hafif seyreder. Bu durum da tedaviye başvurmanın gecikmesine ve enfeksiyonun başkalarına yayılma riskinin artmasına neden olur.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre; küresel düzeyde tüberküloz (TB) ölümleri önemli ölçüde azalmıştır. Son 10 yılda DSÖAfrika ve Avrupa bölgelerinde sırasıyla %46 ve %49 azalma sağlandığı belirtilmektedir. Bununla birlikte, TB, 2024 yılında 1,2 milyon kişinin ölümüne neden olmuştur. Bu durum HIV, diyabet, tütün kullanımı ve yetersiz beslenme gibi risk faktörlerinin üzerinde durulması gerektiğini bir kez daha ortaya koymaktadır. Tüberküloza neden olan bakteri ile enfekte olan kişilerin yaşamları boyunca tüberküloza yakalanma riskleri %5-10’dur. Yakalanmayı kolaylaştıran risklerin HIV, yetersiz beslenme veya diyabet gibi hastalıkların bağışıklık sistemini zayıflatması ya da tütün kullanımı olduğu bilinmektedir.

Hastalıktan şüphe edildiğinde, sağlık çalışanı (hekim), hastanın test örneği alınmasını sağlar. Örneğin; kişide akciğer tüberkülozu şüphesi varsa, hastadan tüberküloz bakterisi testi için balgam örneği alınır. Akciğer dışında tüberküloz düşünülüyor ise, etkilenen vücut sıvıları ve dokularından alınan örnekler test edilebilir. Hasta olan kişilere tedavi başlanır. Standart olarak altı aylık tedavi uygulanır. Bazı durumlarda tedaviye direnç olabilir. Hastalık yönetimi sağlık çalışanları tarafından yapılmalıdır. Kişinin hastalık yönetimine uyumu son derece önemlidir.

Hastalık ile mücadele küresel düzeyde sürdürülmelidir.

Kaynaklar

  1. https://www.who.int/news-room/spotlight/stronger-together-milestones-that-mattered-in-2025 Son erişim: 27.12.2025
  2. https://www.who.int/health-topics/tuberculosis#tab=tab_1 Son erişim: 27.12.2025
  3. https://istanbulism.saglik.gov.tr/TR,157188/tuberkuloz.html Son erişim: 27.12.2025
  4. https://toraks.org.tr/site/news/4135 Son erişim: 27.12.2025

Görsel, AI copilot yardımı ile “tüberküloz” anahtar sözcüğü kullanılarak 27.12.2025 tarihinde hazırlanmıştır.

Perspective: Toward the end of the first quarter of the twenty-first century.

The first quarter of the 21st century has seen multiple public health crises like economic depression, conflicts, wars, earthquakes, and pandemics.1 Similar issues will persist unless effective actions are taken. To understand the situation, we must delve deeply into the root causes. Population growth, economic crises, inequality and inequity in resource allocation, humanitarian crises, infodemic burden, and the compelling effects of commercial determinants of health2 are just examples of challenges.

Is it so difficult to struggle with all these complex problems?

Some people will answer “yes” to this simple question, while others will answer “no.”

Let me share my point of view.

To me, we have the power of science. Science always produces evidence to understand the causes and all related dynamics and helps us to understand the solutions.

Why is success not achieved even if the solution is known?

Because the problem is too complicated. Remember that ill health is an outcome with multiple determinants including social, economic, digital, structural, individual, and commercial. All interact resulting in high morbidity and mortality. Poverty, for example, may increase communities’ vulnerability to the effects of commercial determinants of health, including Big Tobacco, Big Food, the arms industry4, the fossil fuel industry,5 and others.

Then, start with combatting the determinants of health. They may be avoided.

Consider the world without the tobacco industry for a moment. In this scenario, millions of lives could be saved6. Youth will not be familiar with “heated tobacco products,” electronic nicotine delivery system”, and other “new generation” tobacco alternatives7. Add the absence of the trans fatty acid industry to the scenario. Could you imagine how the noncommunicable disease burden would be significantly reduced? Fight poverty and overcome one of the main causes of poor health.

All of us can think about comparable settings that fit our imagination.

Where shall we start?

To make our imaginations real, my sole proposal is to create human-centered health models as components of sustainable ecosystems. In such systems, setting real goals and ambitions based on planetary ideals that prioritize solidarity may be critical notions. We’re aware of them because we’re familiar with the “one health” concept, which emphasizes the culture of coexistence with animals and plants in a sustainable ecosystem8. However, there is a need for the global integration of respect, dignity, and other core humanitarian and ethical values. They should all be integrated into equality/equity-based health systems.

If we can put all these values into practice, I believe we will be successful.

It is now time to unite around such unique values and take a step forward.

Dilek ASLAN, 11.10.2025

References

  1. 21st century health challenges: can the essential public health functions make a difference? Geneva: World Health Organization; 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
  2. WHO, Commercial determinants of health https://www.who.int/health-topics/commercial-determinants-of-health#tab=tab_1
  3. Blanchet K, Ramesh A, Frison S, Warren E, Hossain M, Smith J, et al. Evidence on public health interventions in humanitarian crises. Lancet. 2017 Nov 18;390(10109):2287-2296. doi: 10.1016/S0140-6736(16)30768-1. Epub 2017 Jun 8. PMID: 28602563.
  4. Bellis MA, Jones L, Tucker J, Muggah R, Hughes K, Ford K, Smith E, Feder G. Weapons, wealth, and health: the arms industry as a commercial determinant of health. BMJ. 2025 Sep 1;390:e086166. doi: 10.1136/bmj-2025-086166. PMID: 40889973.
  5. Loffreda G, Osborne R, Arteaga-Cruz E, Baum F. The dangers of “health washing” the fossil fuel industry. BMJ. 2023 Apr 19;381:843. doi: 10.1136/bmj.p843. PMID: 37076173.
  6. Prevalence https://tobaccoatlas.org/challenges/prevalence/ Accessed on 21st of September, 2025.
  7. WHO, Tobacco https://www.who.int/health-topics/tobacco#tab=tab_1
  8. The Lancet. One Health: a call for ecological equity. Lancet. 2023 Jan 21;401(10372):169. doi: 10.1016/S0140-6736(23)00090-9. PMID: 36681403.

Mpox hastalığı ile ilgili sorular ve yanıtları…

Mpox nasıl bir hastalıktır?

Mpox, orthopoxvirus cinsinin bir türü olan “monkeypox” virüsünün neden olduğu bir hastalıktır. Virüs bir DNA virüsüdür. Hastalığın “maymun çiçeği (monkeypox)” olarak bilinen adı Dünya Sağlık Örgütü’nün önerisi ile mpox hastalığı olarak değiştirilmiştir. Bu değişikliğin en önemli gerekçesi önceki isme yönelik olarak gelişen damgalayıcı ve ayrımcı yaklaşımlar olmuştur. Hastalığın güncel ve kullanılması önerilen ismi mpox hastalığıdır.

Mpox hastalığı, Türkçe dilinde “M çiçeği hastalığı” olarak da kullanılmaktadır.

Mpox hastalığına virüsün iki farklı tipi neden olmaktadır (Orta Afrika alt tipi Clade I ve Batı Afrika alt tipi Clade II). Orta Afrika’da endemik olarak görülen “Clade I” daha ciddi hastalıklara ve ölümlere neden olur. Bazı salgınlarda hastalananların %10’u hayatını kaybetmiştir, ancak son salgınlarda ölüm hızları aha düşüktür. Batı Afrika’da endemik olan “Clade II”, 2022 yılında başlayan küresel salgına neden olan türdür. “Clade II” nedeniyle oluşan mpox enfeksiyonları daha az şiddetlidir.

Mpox yeni bir hastalık mıdır?

Hayır, hastalık yeni değildir. Hastalığa neden olan virüs, 1958 yılında Danimarka’da araştırma için tutulan maymunlarda keşfedilmiştir. İnsanda görülen ilk vaka 1970 yılında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden bildirilmiştir.

Mpox hastalığı salgınlar yapar mı?

Evet, mpox hastalığı ilk kez Temmuz 2022’de Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından birden fazla ülkede görülen salgın olarak ilan edilmiştir. Mpox hastalığı salgını nedeniyle rapor edilen on binlerce hasta ve 200’e yakın ölüm olmuştur. Mayıs 2024 döneminde DSÖ tarafından yayınlanan bir raporda hastalığın DSÖ’nün bütün bölgelerinde görülmeye devam ettiği belirtilmektedir. Hastalık Orta, Doğu ve Batı Afrika’da endemik olarak görülmektedir. Hastalık, DSÖ tarafından 14 Ağustos 2024 tarihinde uluslararası öneme sahip bir halk sağlığı acil durumu olarak ilan edilmiştir.

Mpox hastalığı bulaşıcı mıdır?

Evet, hastalık bulaşıcıdır. Mpox hastalığı insandan insana fiziksel temas yoluyla, kontamine materyaller aracılığıyla ya da enfekte hayvanlardan insanlara bulaşabilir. Cinsel temasla geçiş ve anneden bebeğe geçiş de bulaşma yolları arasındadır.

Hastalığın kuluçka süresinin 5-21 gün arasında değiştiği belirtilmektedir. Hastalığın febril (ateşli) evresi 1-3 gün sürer. Bu evrede genellikle ateş, boğaz ağrısı, baş ağrısı, kas ve sırt ağrısı, lenfadenopati (lenf düğümlerinin şişmesi) vardır. Bu evrenin ardından döküntüler görülür. Döküntü, bir süre sonra içi sıvı dolu bir kabarcığa dönüşür. Döküntü iyileştikçe lezyonlar kurur, kabuklanır, daha sonra da dökülür. Lezyonlar vücudun farklı bölgelerinde görülebilir. Semptomların genellikle 2-4 hafta içinde bitmesi beklenir, ancak bağışıklık sistemi zayıf olanlarda bu süre uzayabilir. Belgelenmiş vakalar arasında ölenlerin yüzdesi 0- 11 arasında değişmektedir. Ölüm riskinin küçük çocuklar arasında daha yüksek olduğu belirtilmektedir.

Vücuttaki bütün lezyonlar iyileşene kadar hastalığın bulaşıcı olduğu kabul edilir. Bu süre genellikle 2-4 hafta sürer.

Hangi durumlarda risk oluşur?

Mpox hastalığını geçiren birisiyle cilt, ağız, yüz teması gibi yakın temas içinde olmak risk altındadır. Hastalığı olan birinin dokunduğu giysi, havlu, çarşaf, elektronik cihaz, vb. yüzeylerle teması etmek risk yaratmaktadır.

Gebelik döneminde Mpox hastalığına yakalanmak fetüs veya yeni doğan bebek için tehlikeli olabilir ve düşük, ölü doğum, yeni doğan ölümü gibi olumsuzluklara ve anne için istenmeyen durumlara yol açabilir. Gebelik döneminde hasta birisi ile yakın temasta olmaktan kaçınmak gerekir. Hasta bir birey ile yakın temasta bulunan herkes, kim olduklarına bakılmaksızın Mpox hastalığına yakalanabilir. Eğer Mpox hastalığı olan birisiyle yakın temasta iseniz ya da hastalığın belirtilerini gösteriyorsanız mutlaka sağlık profesyonelleri ile en hızlı şekilde iletişime geçiniz.

Hastalığın tanısı nasıl konulur?

Mpox hastalığının tanısı laboratuvar koşullarında, PCR testi ile konulur. Örnekler doğrudan döküntüden alınır.

Hastalık nasıl yönetilmelidir?

Dünya Sağlık Örgütü hastalığın tedavisinde amacın döküntüleri, ağrıyı yönetmek ve komplikasyonları önlemek olduğunu belirtmektedir.

Hastalıktan korunmak için mpox hastalığı geçiren biriyle temastan kaçınmak gerekir. Dünya Sağlık Örgütü, aşağıdaki önlemlerin alınmasını önermektedir:

a-Tanıdığınız bir kişiye mpox hastalığı teşhisi konmuşsa ya da hastalıktan şüpheleniliyorsa, bu kişiyle temastan kaçının.
b-Belirtileri iyi bilerek kendinizi düzenli olarak kontrol edin.
c-Belirtileriniz varsa, sağlık kuruluşuna başvurun, tanı testi yaptırmak için beklerken kendi kendinizi izole edin.
d-Bulaşıcı hastalığı olan birinden virüs bulaşmış olabilecek ortamları temizleyin ve dezenfekte edin.
e-Mpox hastalığı hakkında bilgi sahibi olun.
f-Yakın temasta bulunduğunuz kişilerle sizde ya da onlarda olabilecek belirtiler hakkında açıkça ve yargılayıcı yaklaşımdan uzak duran tarzda konuşmalar yapın.

Mpox hastaları ile karşılaşma durumlarında sağlık çalışanları hijyen kurallarına uymalı, ellerini sık sık yıkamalı, gözleri için koruyucu gözlük kullanmalı, önlük giymeli, eldiven ve maske takmalıdır.

Aşılama, hastalığa maruz kalma riski altındaki sağlık çalışanlarının da içinde olduğu risk altındaki kişiler için önerilmektedir. Kitlesel aşılama Dünya Sağlık Örgütü tarafından önerilmemektedir. Dünya Sağlık Örgütü, 9 Ağustos 2024 tarihinde mpox hastalığı aşısı üreticilerine Acil Kullanım Listesi (EUL) için “İlgi Beyanı” sunmaları için bir davet yayınlamıştır. Hastalığa karşı aşı olunsa bile kişilerin koruyucu önlemlere dikkat etmeleri önerilmektedir.

Çiçek hastalığı (smallpox) eradike edilmeden önce çiçek aşısı olan kişilerde mpox hastalığına karşı korunma olup olmadığı merak edilmektedir. Dünya Sağlık Örgütü, geçmişte çiçek hastalığına karşı aşılanmış olmanın mpox hastalığını önlemede %85 düzeyinde etkili olabileceğini ifade etmektedir. Yapılan bilimsel çalışmalar mpox hastalığı olan kişiler arasında çocukluk dönemlerinde çiçek aşısı olanların da varlığına dikkat çekmektedir. Aşılama/bağışıklama ile ilgili şimdiye kadar yapılan bilimsel çalışmaların bundan sonra yapılacak çalışmalar açısından yol gösterici olacağı muhakkaktır.

Bu noktada Çiçek hastalığı ile kısa bir bilgiye ihtiyaç vardır. Çiçek hastalığı, orthopoxvirus ailesinden “variola” virüsünün neden olduğu bir hastalıktır. Tarihsel süreçte yıkıcı etkileri olan Çiçek Hastalığının Dünya’da olmadığının ilanı 1980 yılında DSÖ tarafından yapılmıştır. Çiçek hastalığının 1980 yılından bu yana Dünya’da görülmemesi bir halk sağlığı başarısı olarak kabul edilmektedir. Küresel düzeyde aşılamanın büyük rol oynadığı güçlü mücadele bu başarının en önemli gerekçesidir.

Mpox hastalığı konusunda infodemi mevcuttur. İnfodemi ayrımcı söylemlere ve damgalamaya neden olmaktadır. Damgalama kişilerin sağlık hizmeti almalarını geciktirmekte, engellemektedir. İnfodemi yönetimi mpox hastalığının yönetiminin bir parçası olmalı ve süreç bilimsel zeminde toplum katılımı sağlanarak sürdürülmelidir.

Bu yazının ilk kez yazıldığı 16.8.2024 tarihi itibarıyla, DSÖ hastalıkla ilgili küresel önlemler alınmasının gereğini belirtmektedir. Gelişmeler uluslararası alanda yapılanları ve yapılacakları yönlendirmektedir.

Dr. Dilek Aslan (Halk Sağlığı Uzmanı)

(Yazı ilk kez 16.8.2024 tarihinde yazılmış ve içerik en son 22.9.2024 tarihinde güncellenmiştir; mpox hastalığıyla ilgili gelişmeler düzenli olarak orijinal içeriğe yansıtılmaktadır).

Kaynaklar

  1. WHO, Mpox https://www.who.int/health-topics/monkeypox#tab=tab_1 Erişim:16.8.2024.
  2. WHO, Mpox https://www.who.int/health-topics/monkeypox#tab=tab_2 Erişim:24.8.2024.
  3. T.C. Sağlık Bakanlığı, m çiçeği https://erisilebilir.saglik.gov.tr/TR-105523/m-cicegi-mpox-hastaligina-iliskin-aciklama.html Erişim:16.8.2024.
  4. WHO, https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20240531_mpox_external-sitrep_33.pdf?sfvrsn=74858ef7_3&download=true Erişim:16.8.2024.
  5. WHO, https://www.who.int/news-room/speeches/item/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-ihr-emergency-committee-meeting-regarding-the-upsurge-of-mpox-2024—14-august-2024 Erişim:16.8.2024.
  6. WHO, WHO invites mpox vaccine manufacturers to submit dossiers for emergency evaluation https://www.who.int/news/item/09-08-2024-who-invites-mpox-vaccine-manufacturers-to-submit-dossiers-for-emergency-evaluations Erişim:16.8.2024.
  7. WHO, https://cdn.who.int/media/images/default-source/health-topics/infection-prevention-and-control/poster-putting-on-equipment-ppe-for-mpox.jpg?sfvrsn=b2538c84_17 Erişim:22.8.2024.
  8. CDC, mpox https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/outbreak/2023-drc.html Erişim:22.8.2024.
  9. CDC, https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/clinicians/infection-control-home.html Erişim:22.8.2024.
  10. WHO Africa, Mpox https://www.afro.who.int/health-topics/mpox-monkeypox Erişim: 22.8.2024.
  11. Uptodate, Epidemiology, clinical manifestations, and diagnosis of mpox https://www.uptodate.com/contents/epidemiology-clinical-manifestations-and-diagnosis-of-mpox-monkeypox?search=mpox&source=search_result&selectedTitle=1%7E51&usage_type=default&display_rank=1 Erişim: 22.8.2024.
  12. WHO, Smallpox https://www.who.int/health-topics/smallpox#tab=tab_1 Erişim: 23.8.2024.
  13. CDC, About mpox https://www.cdc.gov/poxvirus/mpox/about/index.html Erişim: 25.8.2024.
  14. Ennab F, Nawaz FA, Narain K, et al. Monkeypox Outbreaks in 2022: Battling Another “Pandemic” of Misinformation. Int J Public Health. 2022 Jul 14;67:1605149. doi: 10.3389/ijph.2022.1605149.
  15. WHO, Mpox https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mpox Erişim: 22.9.2024.