Etiket: infodemi yönetimi

Sel, bir afet durumudur. Pek çok sağlık riskini beraberinde getirir. Sellerin neden olduğu sağlık sorunları arasında; kalp krizi ve solunum sorunları, özellikle çocuklarda görülen bulaşıcı hastalıklar, su ile bulaşan hastalıklar, sivrisinek kaynaklı hastalıkları öne çıkar. Selden etkilenen kişilerin yaklaşık %75’inin ruhsal sağlık sorunları yaşadığı ifade edilmektedir. Kısa dönemde mental bozukluklar ve uzun dönemde de travma sonrası stres bozukluğu, anksiyete, uykusuzluk, depresyon gibi riskler artmaktadır.

Sellerden ve istenmeyen etkilerinden korunmak için tümelci ve süreklilik içinde bir yaklaşıma gereksinim vardır. Bununla birlikte, sel anında ve hemen sonrasında yapılması gerekenler de zararlı etkilerin azalmasına katkı sunar. Sel anında sağlık risklerini önlemek için Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından aşağıdaki öneriler sunulmaktadır.

A. Genel yaklaşımlar

1. Sel olduktan sonra, sel suyunda yürümekten ya da araç kullanmaktan, sağlam olmayan bina veya yapılara girmekten kaçının.
2. Unutmayın; çukurlar ve hızlı akan su oldukça tehlikelidir.
3. Sel suyunun üzerinde ağaç ya da bina gibi bir şeyin üzerinde mahsur kalındığında, kurtarılmayı beklemek daya uygun olabilir.
4. Evcil hayvanları ya da çiftlik hayvanlarını sadece güvenli olması durumunda kurtarmaya çalışın.
5. Sadece güvenli olduğu bildirilirse eve dönün. Eve dönmenin güvenli olduğu bildirildiğinde aşağıdakileri uygulamak gerekir:
   • Su içindeyken asla elektrik düğmelerini açıp kapatmayın ya da elektrikli cihaz kullanmayın.
   • Ev gazını ve elektrikli aletleri tekrar açmadan önce kalifiye profesyoneller tarafından kontrol ettirin.
   • Evinizi kurutmak için kapıları ve pencereleri mümkün olduğunca açık ve güvenli bırakın.
   • İç mekanlarda benzinli ya da dizel jeneratör kullanmayın.
   • Temizlik yaparken yüz maskesi, lastik çizme, su geçirmez eldiven ve önlük kullanın.
   • Çocuklar, su evden/yaşam alanından tamamlen çekildikten sonra bir hafta boyunca sel sularıyla kirlenmiş ve çamurlu alanlardan uzak tutulmalıdır.
6. Yetkililer tarafından bilgilendirilinceye kadar evinize dönmeyin.
7. Yaralandıysanız ya da enfeksiyon riski olan bir yaranız varsa, tıbbi yardım alın.
8. Resmi anonsları ve bilgi kaynaklarını kullanarak bilgilerinizi güncel tutmaya çalışın. Yetkilileri izleyin.
9. Evinizi tahliye etmeniz tavsiye edilirse, temel taşınabilir eşyalarınızı ve kısa vadede ihtiyaç duyabileceğiniz ilaçları su geçirmez bir çantada yanınıza alın.
10. Tahliye edilmeniz istenmediğinde; yetkililer tarafından önerilen güvenli bir yere, gerekli eşyalarınızı alarak gidin.

B. Sel olduğunda hipotermi olabilir mi? Nasıl korunmak gerekir?

Hipotermi, vücut sıcaklığının 35 °C’nin altına düşmesi durumunda meydana gelir. Uzun süre 20 °C’nin altındaki suda kalmak hipotermi riskini artırır. Titreme, soluk, soğuk ve kuru cilt, cilt ve dudaklar mavi renk olması, peltek konuşma, nabızda zayıflama, nefes almada yavaşlama, kafa karışıklığı gibi belirtiler hipotermide görülebilir. Hipotermi durumunda ilkyardım son derece önermlidir. Yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır:

1. Güvenli olması durumunda kişiyi mümkün olduğunca hızlı iç ortama ya da korunaklı ve kuru bir yere taşımak
2. Islak giysileri çıkarmak, battaniyeye, uyku tulumuna veya kuru havluya sarmak ve başlarının kapalı olduğundan emin olmak
3. İçmesi için ılık, alkolsüz ve kafeinsiz sıvı sunmak
4. Yardım gelene kadar kişiyle konuşarak uyanık kalmasını sağlamak
5. Kişinin yalnız kalmamasını sağlamak

C. Sel felaketinden sonra, kemirgen ve sivrisinek kaynaklı hastalıklara yakalanma riski ile yılan ısırmaları söz konusu olabilir.

Kemirgen kaynaklı hastalıklardan korunmak için

1. Kemirgenler, sel nedeniyle kanalizasyon gibi normal yaşam alanlarından uzaklaşabilir ve insanların evleri gibi yiyecek ve barınak bulabilecekleri yerlere yönelebilirler. Farelerin dışkıları ve idrarları yiyecekleri kirletebilir ve hastalıkları yayabilir. Bu tür riskleri önlemek için sel sonrası eve (yaşanılan mekanlara) kemirgenlerin girmesinin önlenmesi etkilidir. Bunun için eve tüm girişleri ve pencerelerin kapatılması gerekmektedir.
2. Vücuttaki yaraları su geçirmeyecek şekilde kapatmak uygun olur.
3. Sel suyuna girmek durumunda kalındığında; kemirgenlerden ya da yılan ısırmasından korunmak için lastik çizme, su geçirmez eldiven, gözlük ve yüz maskesi takılması önerilmektedir.
4. Gıdaların kemirgenlerin ulaşamayacağı kuru bir yerde, ağzı kapalı dolaplarda ve kaplarda saklanması gerekmektdir.
5. Evcil hayvanların mamalarını açıkta bırakmayın.
6. Atıkları kapalı çöp kutularında saklayın.

Sivrisinekler kaynaklı hastalıklardan korunmak için

Sel gibi acil durumlar daha fazla sivrisinek oluşumuna yol açabilir ve bu sivrisinekler hastalık taşıyabilir. Eviniz durgun veya birikinti suyun olduğu bir bölgedeyse, etiketlerindeki talimatları izleyerek sivrisinek kovucu kullanın ve bunu kıyafetlerinize ya da cildinize uygulayın.

Yılan ısırmalarından korunmak için

1. Yılan sizi ısırdıysa derhal tıbbi yardım alın.
2. Yılan ısıran birisinin yanındaysanız derhal tıbbi yardım alın.
3. Yardım alana kadar/yardım gelene kadar kişiyle sakin bir şekilde konuşun, ona neler olduğunu ve ona yardım etmek için ne yaptığınızı açıklayın; çok endişeli olabilir.
4. Mümkünse, yılanın ısırdığı kişiyi rahat ve güvenli bir pozisyonda yatırarak vücudunu hareketsiz hale getirin ve özellikle ısırılan uzvu bir atel veya askı ile sabitleyin.
5. Isırılan yaraya dokunmayın, ovmayın, masaj yapmayın, temizlemeyin ya da üzerine otlar ya da kimyasallar uygulamayın; aksi takdirde enfeksiyon riski olur, yılan zehirinin emilimi artabilir ve lokal kanama şiddetlenebilir.

D. Suların güvenli olduğundan nasıl emin olunur?

Sel durumlarında, kolera ya da hepatit (sarılık) gibi su yoluyla bulaşan hastalıkların yayılımı artabilir. Önlemek amacıyla aşağıdaki konulara dikkat edilmesi önerilmektedir.

1. Mümkünse, içme suyu, diş fırçalama, yara temizliği ve yemek hazırlama için kullanmadan önce suyu kaynatın; böylece su kaynaklı hastalık riskini önleyebilirsiniz.
2. Su kaynama noktasına geldikten sonra, tencereyi veya çaydanlığı ocaktan alın ve doğal olarak soğumaya bırakın. Buz eklemeyin.
3. Sıcak suyu yanma/haşlanma tehlikesi nedeniyle çocuklardan uzak tutun.
4. Kaynamış tüm suyu temiz ve kapalı bir kapta saklayın. Bu, suyun tekrar kirlenmesini önler.
5. Musluk suyu veya diğer yerel su kaynakları mevcut değilse veya güvenli değilse, erişiminiz varsa ambalajlı su kullanın.
6. İçtiğiniz ambalajlı suyun kullanmadan önce düzgün şekilde kapatılmış olduğundan emin olun. Kapak kırılmış veya bükülmüşse şişeden su içmeyin.
7. Diğer evsel amaçlar için (örneğin temizlik, çamaşır yıkama) musluk suyu kullanın.

E. Gıdaların güvenli olduğundan nasıl emin olabilirim?

Sel felaketinden sonra, kontamine olmuş yiyecekleri yemekten kaynaklanan hastalık riski vardır. Bu riskleri önlemek için aşağıdakileri uygulayın.

1. Pişmiş yiyecekleri buzdolabının dışında iki saatten fazla bırakmayın.
2. Elektrik kesintisi nedeniyle uygun şekilde soğutulmamış çabuk bozulan ve pişmiş yiyecekleri atın.
3. Farklı türdeki yiyecekleri ne zaman yiyeceğinizi planlayın – örneğin, bozulabilir yiyecekleri önce tüketin.
4. Bozulma belirtileri gösteren veya kirli suyla temas etmiş yiyecekleri tüketmeyin.
5. Temizliğe dikkat edin ve mümkünse içme ve yemek pişirme için kaynamış ya da ambalajlı su kullanın.
6. Bölgenizde elektrik kesintisi olduysa, buzdolabında ya da dondurucuda saklanan yiyecekleri tüketmek güvenli değildir. Dört saatlik elektrik kesintisinin ardından aşağıdakileri uygulayın:
   • Buzdolabınızdaki et, tavuk, balık ve artıklar gibi bozulabilir tüm yiyecekleri atın.
   • Ürünler 5 °C’nin üzerindeki sıcaklıklara iki saatten fazla maruz kalırsa güvenli olmayabilir. Dondurucunuzdaki tüm ürünleri çözüldükten sonra atın ya da iki saatten fazla oda sıcaklığında kalmışlarsa pişirin.
   • Gıdanın güvenli olup olmadığını anlamak için asla yemeyin. Şüpheye düşerseniz atın.
   • Gıdalarınızı uygun şekilde saklayamıyor, pişiremiyor ya da tekrar ısıtamıyorsanız, mümkünse önceden paketlenmiş, konserve veya hazır yiyecekleri kullanın.
   • Özellikle yemek hazırlamadan önce ve sırasında ve tuvalete gittikten sonra ellerinizi sabunla yıkamanız önemlidir. Etkili olması için ellerinizi su ve sabunla 40-60 saniye ya da varsa alkol bazlı el dezenfektanı ile 20-30 saniye yıkamalısınız.

E. Sel felaketlerinde etrafta dolaşan bilgi fazlalığı risk yaratır mı?

Evet. Bu gibi durumlarda infodemi riski oldukça yüksektir. Önlemek için her zaman doğru bilgi kaynaklarına ulaşmak önem taşır. Aşağıdaki konuları bilmek gerekir:

1. Ulusal ve yerel resmi sağlık kaynaklarından bilgi almak gerekir.
2. Paylaşılan bilginin doğruluğundan emin olmak gerekir.
3. Bilgilerin güncel olmasına dikkat etmek gerekir.
4. Bilgi içeriğinin mutlaka gözden geçirilmesi önerilmektedir.

Kaynaklar

1. WHO Europe https://www.who.int/europe/news-room/questions-and-answers/item/public-health-advice-in-the-aftermath-of-flooding—how-to-protect-your-health-and-keep-safe Erişim tarihi:11.1.2026.
2. WHO, Europe Floods https://www.who.int/europe/health-topics/floods#tab=tab_1 Erişim tarihi:11.1.2026.
3. WHO, Europe Floods Impact https://www.who.int/europe/health-topics/floods#tab=tab_2

Görsel, AI copilot tarafından “sel” anahtar sözcüğü kullanılarak 11.1.2026 tarihinde hazırlanmıştır.