(İçerik Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından “The Pocket RCCE-IM Plan Creator” adlı yönlendirme belgesinin sekizinci bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Belgenin orijinal formatına aşağıda gösterilen kaynaktan erişilebilir)
İnfodemi yönetimi nedir?
İnfodemi, acil durumlarda bazıları yanlış ya da yanıltıcı olan çok fazla bilgi ya da bilgi boşlukları olduğunda ortaya çıkar. İnfodemi güvenilir sağlık önerilerine erişimi zorlaştırır.
Bazen bireyler doğru olduğuna inandıkları sağlık bilgilerini paylaşırlar, ancak bu bilgiler yanlış olabilir. Böylesi durumlara “mezenformasyon (misinformasyon) adı verilir. Bazı durumlarda ise yanlış bilgi kasıtlı olarak paylaşılabilir. Buna ise “kasıtlı yanlış bilgi” ya da “dezenformasyon” adı verilir. Her ikisinin de yayılımı hızlı olur. Bireylerin sağlıklarıyla ilgili alacakları kararları etkileyebilir.
İnfodemi, sadece yanlış bilgilerle ilgili değildir; aynı zamanda bilgi boşluklarını (gaps), yanıt verilememiş soruları ve endişeleri de içerir.
İnfodemi, insanların sağlığına zarar verebilir. İnsanların güvenli olmayan tedavileri denemesine, aşılardan kaçınmasına veya sağlık çalışanlarına güvenmemesine neden olabilir. Bu da acil durumların yönetimini daha da zorlaştırır.
İnfodemi yönetimi, acil durum öncesinde ve sırasında alınan önlemlerle bahsi geçen riskleri azaltmaya yardımcı olur:
Sağlıkla ilgili anlatılanları/öyküleri izlemek ve analiz etmek
Bilgi boşluklarını ve yanlış bilgileri tespit etmek ve ele almak
İnsanların yanlış bilgilere karşı direncini artırmak
Acil durum öncesinde infodemi yönetimi
- İnfodemi yönetimi ile ilgili yapılanmayı tamamlamak
- İnfodemi yönetimi çalışmalarına liderlik etmesi için RCCE-IM ekibi içinde özel irtibat noktaları belirlemek
- Acil durumlarda yanlış bilgilere karşı direnç oluşturmak, şeffaflığı sağlamak ve güven inşa etmek için hükümet sektörlerini, telekomünikasyon şirketlerini, medyayı, doğruluk kontrol kuruluşlarını ve sivil toplumu bir araya getiren kurumlar arası ekipler kurmak.
- Bilgi ortamını anlamak
- İnsanların sağlık bilgilerine nasıl eriştiğini ve bunları nasıl paylaştığını, kime güvendiklerini ve neye inandıklarını veya şüphe duyduklarını öğrenmek.
- Bu, sosyal medya, masa başı araştırması ve anketler, röportajlar veya atölye çalışmaları yoluyla insanlarla konuşarak yapılabilir ve aşağıdaki sorular sorulabilir:
- Güvenilir kaynaklar kimlerdir?
- İnsanlar hangi platformları kullanıyor (sosyal medya, radyo, TV vb.)?
- Sağlık bilgileri açık, güncel ve kolay erişilebilir mi?
- İnsanlar ne arıyor veya ne hakkında soru soruyor?.
- Bu, sosyal medya, masa başı araştırması ve anketler, röportajlar veya atölye çalışmaları yoluyla insanlarla konuşarak yapılabilir ve aşağıdaki sorular sorulabilir:
- İnsanların sağlık bilgilerine nasıl eriştiğini ve bunları nasıl paylaştığını, kime güvendiklerini ve neye inandıklarını veya şüphe duyduklarını öğrenmek.
- Riskleri anlamak
- Ülkenin ya da toplumun karşı karşıya olduğu temel acil sağlık risklerini belirlemek
- Dolaşan yanlış bilgileri araştırmak ve kimlerin etkilendiğini tespit etmek. Bu amaçla aşağıdaki ayrıntıların göz önünde bulundurulması uygun olur:
- Yaygın yanlış inanışlar var mı?
- Yanlış bilgi nerede yayılıyor (sosyal medya, kulaktan kulağa yayılma vb.)?
- Bazı gruplar (örneğin ebeveynler, sağlık çalışanları) daha mı hedef alınıyor?
- Belirli kişiler yanlış bilgiyi yaymada özellikle aktif mi?
- Yayılmayı ne körüklüyor—korku, bilgi eksikliği veya organize dezenformasyon?
- Yanıtları haritalandırmak
- İnfodemi yönetimi ile ilgili çalışan ve bu konuda yardımcı olabilecek kişi ve kuruluşların belirlenmesi (bunlar arasında sağlık otoriteleri, topluluk grupları, medya gözlemcileri ve doğrulama yapanlar (fact-checkers) yer almaktadır.
- İnfodemi yönetimi planı yapmak
- Öğrenilenleri kullanarak mevcut RCCE-IM stratejisine uygun bir plan oluşturmak
- Plan hazır olduğunda, gerektiği şekilde infodemiye karşı yanıt oluşturmaya başlanabilir.
Acil durum sırasında infodemi yönetimi
- Kaynakların değerlendirilmesi
- İnsan kaynağı
- Araçlar
- Kurumlar
- Bütçe
- Odak noktasının belirlenmesi
- Hangi sağlık aciline odaklanılacak?
- Hangi alanlar ya da topluluklar hedef grubu olarak belirlenecek?
- Kullanılacak araçların seçilmesi
- İnfodemi ile ilgili işaretleri belirlemek için hangi araçlar kullanılacak?
- Verileri analiz etmek için hangi yazılım kullanılacak?
Yanlış bilgi yönetimi (managing false information)
- İşaretlerin tespiti (izleme): İlk aşama izleme ve işaretlerin tespitidir. Sosyal medya takibi, medya izleme ve toplum katılımı gibi araçları kullanarak yanlış bilgilere karşı aktif olarak gözlem yapılabilir. Sonraki aşamalarda doğrulanması gereken işaretlerin belirlenmesi amaçlanır.
- İzlemek istenilen konunun tanımlanması
- Hangi sağlık konusu, topluluk, dil veya bölge?
- Hedef nedir?
- Örnek: X ülkesinde mpox hakkında hangi yanlış anlatılar yayılıyor?
- Verilerin toplanması
- Kaynakların seçimi (örneğin, sosyal medya, topluluk raporları).
- Veri toplama sıklığının belirlenmesi
- İlgili içeriği izlemek için anahtar sözcüklerin seçimi
- Verileri analizi
- Metinlerin analizi: Dil kalıplarına bakın.
- Eğilimlerin analizi: Sorunların ne sıklıkla dile getirildiğini takip edin.
- Duyguların analizi: Duygusal tonu anlayın.
- Ağların (network) analizi: Bilgilerin gruplar arasında nasıl yayıldığını görün.
- Coğrafi analiz: İçeriğin nerede paylaşıldığını belirleyin.
- İzlemek istenilen konunun tanımlanması
- İşaretlerin doğrulanması (anlama):Sahip olunan bilginin ya da bir “işaretin” doğru, yanlış veya kısmen doğru olup olmadığını ve bu sonucun ne kadar güvenilir olduğunu kontrol etmek anlamına gelir. Bilgilerin nereden geldiğinin bulunması, doğruluğunun kontrol edilmesi, güvenilir kaynaklarla karşılaştırmalar yapılması gerekir. Bu aşamada, gerektiğinde uzmanlarla teyit etmek uygun olur.
- Bilgi doğru mu, yanlış mı?
- Bilgiyi kim paylaştı? Bilgi güvenilir mi? Bilginin etkilediği kişiler var mı?
- Bilgiyi destekleyen ya da bilgi içeriği ile ilgili kanıt mevcut mu?
- Risk değerlendirmesi (anlama): Bu aşamada yanlış bilginin oluşturduğu risk düzeyi değerlendirilir. Yanlış bilgilerin tamamına yanıt vermek gerekmeyebilir, çünkü bunlara müdahale etmek gereksiz tartışmalara yol açabilir. Aşağıdaki sorular rehberliğinde üç duruma dayanarak harekete geçmeye karar verilebilir:
- Yanlış bilgi ne kadar yaygın?
- Kaynak ne kadar güvenilir ve etkili?
- Hangi halk sağlığı riskini oluşturuyor?
- Ek sorular
- Yanlış bilgi ne kadar ikna edici veya inanılır?
- Yanlış bilginin yayıldığı zemin/bağlam nedir?
Risk değerlendirmesi ilgili ortaklarla paylaşılmalıdır.
Risk puanlama ya da önceliklendirme örneği aşağıda sunulmuştur.
Bu basit önceliklendirme sistemi, potansiyel etkilerine göre hangi yanlış bilgilerin ele alınacağına öncelik verilmesine yardımcı olabilir. Üç temel kriter üzerinden hızlı bir puanlama yöntemi kullanarak bileşik bir risk puanı oluşturur.
| Kriter | Düşük (1) | Orta (2) | Yüksek (3) |
| Ulaştığı kitle | Sınırlı dolaşım (örneğin; küçük grupta konuşma) | Orta düzey görünürlük (örneğin; özel sayfalar) | Widespread reach (e.g. viral post, news) |
| Kaynağın güvenilirliği | Düşük düzeyde güvenilirlik (örneğin; anonim ya da yeni hesaplar) | Orta düzeyde güvenilirlik (örneğin; uzman olmayan bilinen gruplar) | Yüksek düzeyde güvenilirlik (örneğin; medya kuruluşu) |
| Zarar düzeyi | Düşük düzeyde risk (örneğin; düşünsel düzeyde karışıklık yaratma, eylem yok) | Orta düzeyde risk (örneğin; davranışın etkilenme olasılığı) | Yüksek düzeyde risk (örneğin; tedaviyi almama ya da panik oluşturma) |
Her bir kutucuk her bir kriter için 1 ile 3 arasında puanlandırılabilir. Puanları toplayarak 9 üzerinden toplam bir puan elde edilir. Düşük puanlama herhangi bir müdahalenin gerekmediğini ya da basit bir izlemenin yeterli olabileceğini gösterirken, daha yüksek puanlar müdahale için daha yüksek bir önceliği gösterir.
Not: Örnek olarak paylaşılan bu araç ekip çalışmalarını odaklamaya ve müdahale stratejisi konusunda uyum sağlamaya yardımcı olmak için hızlı bir genel bakış olarak en iyi şekilde çalışır. Mevcut izleme araçlarınız ve uzman görüşünüzle birlikte kullanın.
4. Yanıtın tasarlanması (yanıt): Eğer bir yanıt gerekiyorsa, yanıt tasarım aşaması yanlış bilgilere karşı koyacak kaynaklar oluşturmaya odaklanır. Bu, “yanlış bilgileri çürütme (debunking)” ve “yanlış bilgileri önceden çürütme (prebunking)” çalışmalarını içerir.
Etkili müdahaleler tasarlamak için aşağıdaki 10 adımın kullanılması önerilmektedir:
-Hedef kitlenin belirlenmesi – Harekete geçecek olan kim?
-Sonuçların belirlenmesi – Hedef kitlenin ne yapması isteniyor? (Net bir Eylem Çağrısı tanımlanması).
-Ortakların/paydaşların dahil edilmesi – Yanıt aşamasını kim(ler) destekleyebilir?
-Planların hızlıca yapılması – Eylemlerin çerçevesi, ana hatları nedir?
-Anahtar mesajların oluşturulması – Net olarak belirlenen eylem çağrısını destekleyen mesajlar nelerdir?
-İletişim kanallarının seçilmesi – Hedef kitle hangi ortamda? Nerede?
-Materyallerin geliştirilmesi – Hedef kitlesini hangi formatlar etkileyebilir (örneğin videolar, gönderiler)?
-Mesajların test edilmesi – küçük ölçekli denemeler yapılması, uyarlamalar yapılması.
-Başarının takip edilmesi – İzleme için kriterler belirlenmesi ve etkinin değerlendirilmesi .
-Öğrenme – Yaklaşımın iyileştirilmesi için deneyimlerden yararlanılması.
5. Erişim (yanıt): Son aşamada, belirli hedef kitlelere yönelik temel mesajları hedefleyerek yanıt planı uygulanır. Yanlış bilgilere karşı konulması, doğru sağlık önerilerinin yayılması ve bireylerin bilinçli kararlar almasına yardımcı olunması amaçlanır.
-Mesajların en etkili kanallar kullanarak paylaşılması (örneğin, sosyal medya, web siteleri, broşürler).
-Toplum liderleri, ortaklar, vb. tanıtımlar aracılığıyla erişimin artırılması.
-Geri bildirimlerin izlenmesi, gerektiğinde uyarlamalar yapılması.
-Sonucun değerlendirilmesi (hedef kitle paylaşılanları anladı mı? harekete geçti mi?)
-Etkileşimin sürdürülmesi (güven oluşturmak ve iletişime devam etmek)
İpuçları
Debunking: Yanlış bilgiyi yayıldıktan sonra düzeltmek, “yanlış bilgiyi ortaya çıkarmak” anlamına gelir. “Gerçek sandviç (truth sandwich)” yöntemi -gerçekle başlayıp, yanlışı kısaca belirtip, ardından gerçeği tekrarlamak- birçok durumda iyi sonuç vermiştir. Bununla birlikte, araştırmalar, yanlış bir iddiayı tekrarlamanın, hatta onu çürütmek için bile olsa, insanların hafızasında pekiştirebileceğini de göstermektedir. Bu nedenle, gerçeklere odaklanmak, mitleri kısa ve düşük profilli tutmak ve her zaman doğru bilgiyle başlamak ve ona geri dönmek çok önemlidir.
Prebunking (or inoculation): Ön(leyici) çürütme ya da aşılama, manipülatif teknikleri proaktif olarak ortaya çıkarır ve yanlış bilgiyi yayılmadan önce çürütür, böylece yayılmasını ve etkisini önlemeye yardımcı olur. Yayınlanmadan önce risk iletişimcilerinin raporları incelemesi, yanlış yorumlanabilecek ve yanlış bilgi üretebilecek içerikleri tespit etmeye yardımcı olabilir; bu da bir tür ön(leyici) çürütme yöntemidir.
İnfodemi yönetimi için kullanılabilecek çevrimiçi (online) araçlar
- İzleme araçları (google advance search, google alerts)
- Analiz ve doğrulama araçları (fact checking tools)
- Ön(leyici), çürütme araçları (youtube prebunking video, WHO myth buster, etc)
Kaynak
Dr. Dilek Aslan, 8.6.2026.