Yaşlanan Toplumlar

Toplam nüfus içinde 60 yaş ve üstü bireylerin sayısı ve yüzdesi her geçen gün artmaktadır. Artma eğiliminin gelecek yıllar için de sürmesi beklenmektedir. Örneğin; sayının 2030 yılına kadar 1,4 milyar ve 2050 yılında da 2,1 milyar olması beklenmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin bu değişime hızla uyum sağlaması gerekmektedir.

Nüfusun yaşlanması topluma çok farklı zenginlikler, olanaklar sunar. Bununla birlikte, nüfusun yaşlanması kimi zorlukları da beraberinde getirir. Bu zorlukların aşılabilmesi için sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi ve niteliğinin artırılması, sağlık bakım hizmeti sunan personelin sayı ve niteliğinin artırılması, yaşlı dostu ortamların desteklenmesi, kuşaklar arası dayanışmanın güçlendirilmesi, yaş temelli ayrımcılıkla mücadele ve toplumun tüm kesimlerinde hakkaniytin sağlanması için çabaya ihtiyaç vardır. Hakkaniyet (equity), gereksinim temelli hizmet anlamı taşımaktadır. Sağlık, yaşlı erişkinler için en temel gereksinimler arasındadır. Dolayısıyla, sağlıklı yaşlanma en temel hedefler arasında olmalıdır.

Sağlıklı yaşlanma, yaşamın ilerleyen dönemlerinde refah düzeyinin yüksek olmasını sağlayan işlevsel yeteneklerin geliştirilmesi ve sürdürülmesi olarak tanımlanır.
İşlevsel yetenek, bireyin fiziksel ve mental kapasitesinden etkilenir. İşlevsel yetenek, politik süreçler kadar bireyin yaşadığı fiziksel, sosyal, sağlık ve bakım bileşenleri olan çevresel ortamlardan etkilenir. Bileşenler arasında etkileşim vardır. Süreç dinamiktir.

Dr. Dilek Aslan, 28.12.2025

Kaynaklar

  1. WHO, Ageing, Impact. https://www.who.int/health-topics/ageing#tab=tab_1 Son erişim tarihi: 28.12.2025.
  2. WHO Europe, Ageing. https://www.who.int/europe/health-topics/ageing#tab=tab_1 Son erişim tarihi:28.12.2025.

Perspective: Toward the end of the first quarter of the twenty-first century.

The first quarter of the 21st century has seen multiple public health crises like economic depression, conflicts, wars, earthquakes, and pandemics.1 Similar issues will persist unless effective actions are taken. To understand the situation, we must delve deeply into the root causes. Population growth, economic crises, inequality and inequity in resource allocation, humanitarian crises, infodemic burden, and the compelling effects of commercial determinants of health2 are just examples of challenges.

Is it so difficult to struggle with all these complex problems?

Some people will answer “yes” to this simple question, while others will answer “no.”

Let me share my point of view.

To me, we have the power of science. Science always produces evidence to understand the causes and all related dynamics and helps us to understand the solutions.

Why is success not achieved even if the solution is known?

Because the problem is too complicated. Remember that ill health is an outcome with multiple determinants including social, economic, digital, structural, individual, and commercial. All interact resulting in high morbidity and mortality. Poverty, for example, may increase communities’ vulnerability to the effects of commercial determinants of health, including Big Tobacco, Big Food, the arms industry4, the fossil fuel industry,5 and others.

Then, start with combatting the determinants of health. They may be avoided.

Consider the world without the tobacco industry for a moment. In this scenario, millions of lives could be saved6. Youth will not be familiar with “heated tobacco products,” electronic nicotine delivery system”, and other “new generation” tobacco alternatives7. Add the absence of the trans fatty acid industry to the scenario. Could you imagine how the noncommunicable disease burden would be significantly reduced? Fight poverty and overcome one of the main causes of poor health.

All of us can think about comparable settings that fit our imagination.

Where shall we start?

To make our imaginations real, my sole proposal is to create human-centered health models as components of sustainable ecosystems. In such systems, setting real goals and ambitions based on planetary ideals that prioritize solidarity may be critical notions. We’re aware of them because we’re familiar with the “one health” concept, which emphasizes the culture of coexistence with animals and plants in a sustainable ecosystem8. However, there is a need for the global integration of respect, dignity, and other core humanitarian and ethical values. They should all be integrated into equality/equity-based health systems.

If we can put all these values into practice, I believe we will be successful.

It is now time to unite around such unique values and take a step forward.

Dilek ASLAN, 11.10.2025

References

  1. 21st century health challenges: can the essential public health functions make a difference? Geneva: World Health Organization; 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
  2. WHO, Commercial determinants of health https://www.who.int/health-topics/commercial-determinants-of-health#tab=tab_1
  3. Blanchet K, Ramesh A, Frison S, Warren E, Hossain M, Smith J, et al. Evidence on public health interventions in humanitarian crises. Lancet. 2017 Nov 18;390(10109):2287-2296. doi: 10.1016/S0140-6736(16)30768-1. Epub 2017 Jun 8. PMID: 28602563.
  4. Bellis MA, Jones L, Tucker J, Muggah R, Hughes K, Ford K, Smith E, Feder G. Weapons, wealth, and health: the arms industry as a commercial determinant of health. BMJ. 2025 Sep 1;390:e086166. doi: 10.1136/bmj-2025-086166. PMID: 40889973.
  5. Loffreda G, Osborne R, Arteaga-Cruz E, Baum F. The dangers of “health washing” the fossil fuel industry. BMJ. 2023 Apr 19;381:843. doi: 10.1136/bmj.p843. PMID: 37076173.
  6. Prevalence https://tobaccoatlas.org/challenges/prevalence/ Accessed on 21st of September, 2025.
  7. WHO, Tobacco https://www.who.int/health-topics/tobacco#tab=tab_1
  8. The Lancet. One Health: a call for ecological equity. Lancet. 2023 Jan 21;401(10372):169. doi: 10.1016/S0140-6736(23)00090-9. PMID: 36681403.

Dünya Sağlık Örgütü 5 Dakikada Bilim Serisi

Dünya Sağlık Örgütü, kamuoyunu bilgilendirmek için 5 Dakikada Bilim Serisi oluşturmuştur. Bu kapsamda belirlenen temalarda bilim insanları ile kısa sohbetler yapılmakta, toplumun sağlıkla ilgili merak ettiği konulara doğru ve güncel bilgiler ulaştırılmaktadır. https://www.who.int/podcasts/series/science-in-5 adresinde üretilmiş bütün podcast serisi yer almaktadır. Belgeler infodemi yönetimi için de son derece yararlıdır.

Görselin kaynağı: https://www.who.int/podcasts/series/science-in-5

7 Nisan Dünya Sağlık Günü (2025)

Sağlıklı başlangıçlar, umutlu yarınlar…

7 Nisan Dünya Sağlık Günü, 2025 yılında yenidoğan ve anne sağlığına odaklanmıştır. Dünya Sağlık Örgütü’nün bu yılki teması yaşama sağlıklı bir başlangıç yapılabildiğinde yarınların/geleceğin umutvar olacağına işaret etmektedir. Bu kapsamda iki temel amaç gündeme taşımıştır:

  1. Her kadının ve bebeğin hayatta kalmasına ve gelişmesine yardımcı olmak
  • Her yıl yaklaşık 300.000 kadın gebelik ya da doğum nedeniyle hayatını kaybetmektdir. İki milyondan fazla sayıda bebek yaşamının ilk ayında ölmektedir. İki milyon bebek de ölü doğmaktadır. Her yedi saniyede bir önlenebilir bir ölüm meydana gelmektedir. Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları arasında anne ve çocuk sağlığının iyileştirilmesi bulunmaktadır. Ancak, mevcut veriler her beş ülkeden dördünün 2030 yılına dek annelerle ilgili hedefleri ve üç ülkeden birisinin de yenidoğan ölümlerini azaltma hedeflerini tutturamayacağını ortaya koymaktadır.

2. Kadınları dinlemek ve aileleri desteklemek
Her yerde kadınlar ve aileler, doğum öncesinde, sırasında ve sonrasında kendilerini fiziksel ve duygusal olarak destekleyen niteliği yüksek bir bakım ihtiyacı içindedir.
Sağlık sistemleri, anne ve yenidoğan sağlığını etkileyen birçok sağlık sorununu yönetecek şekilde gelişmelidir. Doğrudan gebelikle ilgili istenmeyen durumların önlenmesinin yanı sıra ruh sağlığı koşullarının, bulaşıcı olmayan hastalıkların ve aile planlamasının da içinde olduğu hizmetleri geliştirilmelidir.

Dilek Aslan, 1.4.2025

Kaynak: WHO, https://www.who.int/campaigns/world-health-day/2025

Türkiye’de nüfusun yaş gruplarına göre dağılımı…

Türkiye’de 65 yaş ve üzeri nüfusun toplam içindeki payı 31 Aralık 2024 tarihi itibarıyla %10,6 olmuştur. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayınlanan bu veriler sağlık ve diğer bütün alanların yaşlı nüfusun gereksinimlerini karşılayacak şekilde güçlenmesinin önemine vurgu yapmaktadır. Birleşmiş Milletler, 2021-2030 yıllarını “Sağlıklı Yaşlanma On Yılı” olarak ilan etmiştir. Bu yaklaşım da artma eğiliminde olan yaşlı bireyler açısından benzer vurguları içermektedir.

Dilek Aslan, 30.3.2025

Kaynaklar:

1. ADNKS, 2024 https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayal%C4%B1-N%C3%BCfus-Kay%C4%B1t-Sistemi-Sonu%C3%A7lar%C4%B1-2024-53783&dil=1

2. https://cdn.who.int/media/docs/default-source/decade-of-healthy-ageing/decade-proposal-final-apr2020-en.pdf?sfvrsn=b4b75ebc_28&download=true

Sağlıkla ilgili dezenformasyondan kendimi nasıl korurum?

Dilek Aslan, 17.3.2025

Dezenformasyon, bireylerin ve toplumların sağlıkla ilgili riskli davranışlara yönelmesine neden olan ve önlenmesi gereken bir infodemi biçimidir. Önlemek mümkündür. Bu konuda kritik düşünme kapasitesinin geliştirilmesi son derece önemli ve önceliklidir. Bu amaçla, yeni bir bilgi ile karşılaşıldığında kişinin kendisine sorması beklenen bazı basit sorulara aşağıda yer verilmiştir:

  1. İçerik güvenilir mi?
  2. Yazar kim?
  3. İddiaların kaynağı nedir?
  4. Bilgi güvenilir mi?
  5. Bu bilgi ile ilgili ne hissediyorum?

Önlemek mümkün !

İnfodemi içgörü raporu geliştirirken gerekli olan adımlar…

Dilek Aslan, 16.3.2025

Dünya Sağlık Örgütü, infodemi içgörü raporu hazırlığında gerekli olan altı adımı tanımlamıştır. Bu adım aşağıda sıralanmıştır:

  1. İnfodemi yönetimi içgörülerinin cevaplamaya yardımcı olabileceği soruyu seçin (Örnek soru: A toplumunda aşılara erişimi sorun olmadığı halde ve aşı olma konusunda güçlü önerilere rağmen A toplumunda aşılanma yüzdesi neden istenilen seviyede değildir? )
  2. Veri kaynaklarınızı tanımlayın, seçin. Her veri kaynağınız için bir analiz planlayın.
  3. Veri kaynaklarınız arasında entegre bir analiz yapın.
  4. Stratejiler ve öneriler geliştirin.
  5. İnfodemi içgörü raporunuzu oluşturun. Raporunuzda başlıca özet, raporun amacı, eylemler için başlıca öneriler, süregelen konular, raporun nasıl geliştirildiği (metodoloji, veri kaynakları, risk matriksi, ek bilgiler) bölümleri yer almalıdır.
  6. Raporunuzu yayınlayın ve önerilerin/eylemlerin yapılıp yapılmadığını izleyin.

Kaynak: How to build an infodemic insights report in six steps. Geneva: World Health Organization and the United Nations Children’s Fund (UNICEF), 2023. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/370317/9789240075658-eng.pdf?sequence=1

Sıcak havalar ve gebelik

Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından 9 Ağustos 2024 tarihinde gebelik döneminde sıcak havalardan etkilenme konusunda önemli bilgiler paylaşılmıştır. Bu bilgileri genel sağlık yaklaşımı perspektifinde özetleyen kısa notlar aşağıda yer almaktadır:

  1. Anne karnında bebek sıcağı doğrudan hissetmez, ancak gebelerin vücudundaki değişikliklere tepki verir. Bu nedenle gebelerin sıcak havalarda serin yerlerde vakit geçirmeleri, günde 2-3 litre sıvı almaları, çalışma ve seyahat sürelerini düzenlemeleri önerilmektedir.
  2. Sıcak havalar anne karnında bebeklerin daha az hareket etmesine neden olup olmadığı merak konusudur. Böyle bir durum hissedildiğinde hekimlere, sağlık kuruluşlarına danışmak ve başvurmak yerinde olur. Bebeğin az hareket ettiğini hissetmek danışmayı gerektirir.
  3. Sıcak havalarda serinlemek için denizden, havuzdan yararlanılabilir. Ancak güneşin zararlı etkilerinden korunmak için güneş kremi, güneş gözlüğü, şapka, vb. koruyucuları kullanmak gerekir. Kullanılan su kaynağının da temizliğinden emin olmak gerekir.
  4. Sıcaklar nedeniyle aktif bir yaşam sürememenin risk teşkil edip etmediği de merak konusudur. Fizik aktivite yapmak her birey için yararlıdır. Gebeler fizik aktivite yapmak için sıcaklığın daha düşük olduğu saatlerin seçmelidirler. Yürüyüş tercih edilebilir. Esneme egzersizleri gibi gebeler için önerilen hareketler tercih edilebilir. Fiziksel aktivite dolaşımı hızlandırmaya, kişinin enerjisini olumlu yönde etkilemeye yardımcı olur. Vücutta su kaybının önlenmesi için yeterli sıvı almak, su içmek unutulmamalıdır. Fizik aktivite yapmaya engel bir durumun olmamasından emin olunması genel bir yaklaşımdır. Bu ve benzeri konular için gebeliğin ilk ilk anından itibaren düzenli sağlık kontrollerinin aksatılmaması en temel yaklaşımdır.

Sonuç olarak, sıcak havaların genel toplumu etkilemesinin yanı sıra hassas bir dönem olan gebeliğe özel etkileri vardır. Bu bilinçle hareket etme konusunda sağlık çalışanlarının yeterli bilgiyi gebelere sunması uygun olur. Bireyler de bu önerilerle uyumlu yaşam sürmelidirler.

Dilek Aslan, 26.8.2024

Kaynak: WHO, How does hot weather affect pregnancy? https://www.who.int/europe/news-room/questions-and-answers/item/how-does-hot-weather-affect-pregnancy Erişim:26.8.2024.

Tütün kullanımı ve astım

Astım, her yaş grubunu etkileyebilen kronik seyirli bir akciğer hastalığıdır.

Astım hastalarının hava yollarında meydana gelen daralma nedeniyle nefes almaları zorlaşır. Sigaranın da içinde olduğu tütün ürünlerinin kullanımı ile astım konusunda bazı bilgiler aşağıda sunulmuştur:

  1. Astım hastalığı erken ölümlere neden olur, yaşam kalitesini geriletir.
  2. Sigara içimi havayollarındaki inflamasyonu artırır. Bu nedenle sigara içenlerde astım gelişme vardır.
  3. Sigara içen annelerin bebeklerinin akciğerleri daha küçük olma eğilimindedir ve bebeklerin çocukluk döneminde astım gelişme riski vardır.
  4. Tütün dumanına maruz kalan çocuklarda astım gelişme riski daha yüksektir.
  5. Adolesan dönemde sigara içmek astım gelişme riskini artırır, mevcut durumu kötüleştirir.
  6. Erişkin dönemde sigara içmek astım gelişme riskini artırır, mevcut durumu kötüleştirir.
  7. Astım hastalarının sigara içmesi semptomları kötüleştirir, ilaçların etkisini azaltabilir. Astım atağı geçirme riskini artırır, astım hastalığının yönetimi zorlaşır.
  8. Elektronik sigaralar ve diğer nikotin salıveren sistemler astım semptomlarının kötüleşmesi ve solunum yolu sorunlarının gelişme riski konvansiyonel tütün ürünleri (sigara) ile benzerdir.

Tütün dumanından korunmak başta astım olmak üzere solunum yolu hastalıklarının önlenmesi ve yönetimi için esastır. Tütünün bırakılması astım semptomlarının gerilemesini, yaşam kalitesinin artmasını, havayolunun aşırı duyarlılığını azalmasını sağlar. Sigarayı bırakmış astım hastaları halen sigara içenlerle karşılaştırıldığında semptom kontrollerinin daha iyi olduğu görülmektedir.

Astımı olan çocukların pasif etkilenim ve üçüncü el duman etkilenimine karşı savunmasızdırlar. Bu nedenle, bırakma hizmetleri sigara içen ebeveynlere ve aile bireylerine sunulmalıdır. Bırakma danışmanlığı ve farmakolojik tedaviyi içeren kapsamlı bırakma desteğinin sağlanması gerekir.

Astım hastalığının doğru yönetimi için sadece bırakmaya odaklanmak yeterli olmaz. Tüm kapalı kamusal alanların, işyerlerinin ve toplu taşıma araçlarının tamamen tütün dumansız olmasını sağlayan politikaların uygulanması da tütün kontrolü adımlarının bütünlüğü açısından gereklidir.

Dilek Aslan, 25.8.2024

Kaynak

  1. WHO, tobacco and asthma. https://www.who.int/publications/i/item/9789240097537 Erişim: 25.8.2024.

Bağışıklama her yıl milyonlarca hayat kurtarmaktadır.

Bağışıklama sayesinde her yıl yaşamı tehdit eden 20’den fazla hastalığa karşı korunma sağlanır. Her yıl 3,5 ve 5 milyon arasında değişen difteri, tetanoz, boğmaca, grip ve kızamık gibi hastalıklar nedeniyle ölümlerin bu sayede önlendiği bilinmektedir (1).

Aşılama, bir aşının bir hastalıktan korunmak amacıyla vücuda uygulanması anlamı taşır (2). Bağışıklama ise bir aşının uygulanmasıyla bir hastalığa karşı bağışıklık kazanma ya da dirençli hale gelme süreci olarak tanımlanmaktadır (3).

Aşağıda aşı ile önlenebilir bazı hastalıklar görülmektedir (4):

  1. Çiçek
  2. Difteri
  3. Haemophilus influenza
  4. Hepatit B
  5. HPV
  6. Japon ensefaliti
  7. Kabakulak
  8. Kızamık
  9. Kızamıkçık
  10. Kolera
  11. Konjenital Rubella Sendromu
  12. Koronavirüs Hastalığı-2019 (COVID-19)
  13. Kuduz
  14. Meningokok
  15. Mevsimsel influenza
  16. Polio (çocuk felci)
  17. Rotavirüs enfeksiyonu
  18. Sarı humma
  19. Tetanoz
  20. Tifo ve paratifo
  21. Tüberküloz (verem)
  22. Varicella
  23. Zatürre

Aşı ile önlenebilir hastalıkların listesine yeni hastalıkların eklenmesi önemli bir başarıdır. Koronavirüs Hastalığı-2019 aşısının bu konudaki serüveni yakın geçmişin en önemli örnekleri arasındadır (5). Mpox hastalığı ile ilgili aşılama hizmetlerinin yaygınlaşması Dünya Sağlık Örgütü’nün güncel çalışmaları arasındadır (6).

Her aşının çok uzun yıllar süren bilimsel bir serüveni vardır. Dolayısıyla, aşı insanlara uygulanma aşamasına geldiğinde bilimsel olarak kanıtlanmış, yararı gösterilmiştir. Her hastalığın aşılama şeması birbirinden farklıdır. Bu farklılığı hastalığa özel durumlar belirler. Aşılar, çocukluk çağında ve/veya erişkin dönemde uygulanabilir. Ülkeler kendi aşı takvimlerini bilim insanlarının tavsiyelerini de dikkate alarak kamusal mekanizmanın kararı ile oluştururlar.

Temel bir sağlık hizmeti olan bağışıklama/aşılama ile ilgili küresel düzeyde istenilen hedeflerin gerisinde kalınmaktadır. Örneğin, 2023 yılında Dünya’da 14,5 milyon çocuk olması gereken aşıyı olmamıştır (7).

Toplumda istenilen düzeyde bağışıklık düzeyi (herd immünite) sağlanamadığında toplumsal korunma da sağlanamaz. Örneğin, kızamık aşılama yüzdesi toplumda 95 olamadığında, toplumsal bağışıklık sağlanamaz (8). Kısacası, aşı olan her birey aslında toplumdaki diğer bireyleri de korumaktadır.

Örnekler çoğaltılabilir…

Özetle; en etkili halk sağlığı müdahaleleri arasında olan aşılama bireyleri ve toplumları hastalıklardan korumaktadır. Toplumdaki her bireyin bu sorumluluğa katkı sunması gerekir.

Dilek Aslan, 25.8.2024

Kaynaklar

  1. WHO, vaccines and immunization https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization#tab=tab_1 Erişim:25.8.2024.
  2. ECDC, Vaccine preventable diseases https://www.ecdc.europa.eu/en/vaccine-preventable-diseases Erişim:25.8.2024.
  3. CDC, Vaccination https://www.cdc.gov/vaccines/terms/glossary.html#v Erişim: 25.8.2024.
  4. CDC, Immunization https://www.cdc.gov/vaccines/terms/glossary.html#i Erişim: 25.8.2024.
  5. WHO, COVID-19 https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/coronavirus-disease-covid-19 Erişim:25.8.2024.
  6. WHO, mpox https://www.who.int/health-topics/monkeypox#tab=tab_3 Erişim:25.8.2024.
  7. WHO, Key facts https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/immunization-coverage Erişim:25.8.2024.
  8. WHO, Herd immunity https://www.who.int/podcasts/series/science-in-5/episode–1—herd-immunity Erişim: 25.8.2024.
https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization#tab=tab_1