Amerikan Akciğer Derneği (American Lung Association) tarafından hazırlanan tütün kullanımı ve hayvanlar konulu rehber içeriğinde hayvan cinsine göre riskler farklılaşabildiği ifade edilmektedir. Pasif ve/veya üçüncü el duman etkilenimi nedeniyle oluşabilecek sağlık riskleri aşağıdaki görselde sunulmuştur.
Çözüm TÜTÜN DUMANSIZ ORTAMLAR !
Gezegende sadece insanların olmadığını, diğer canlıların sağlığının da sorumluluğunun insanlarda olduğunu unutmadan kurulacak bir yaşam önerilen çözüm için çok önemli bir gerekçedir.
Kaynak
American Lung Association, https://www.lung.org/getmedia/a7f278be-f098-4071-baa4-fe137a17312d/VetToolkit-2024DEC.pdf Erişim tarihi:7.8.2026.
Tütün konusunda çok sayıda yanlış bilgi bireylerin istenmeyen sağlık davranışlarına yönlendirebilmektedir. Bu nedenle bu yanlışları erken dönemde tespit etmek, anında doğru bilgileri toplum içinde yayarak farkındalığı artırmak gerekir. Aşağıda konu ile ilgili sık karşılaşılan yanlışlar ve DOĞRULARI yer almaktadır.
Yanlış bilgi
Gerçek/doğru bilgi
Tütün vergisinin artırılması vergi gelirlerini azaltır.
Tütün vergisinin artırılması, tütün kullanım sıklığını azaltmanın yanı sıra ek gelir de sağlar.
Tütün vergilerindeki artışlar ekonomiye zarar verir.
Tütün kullanımı ve buna bağlı hastalıklar ekonomiye ağır yük getirmektedir.
Tütün vergileri yoksullara zarar vermektedir.
Gelir düzeyi düşük olan grup, yüksek tütün vergilerinden kaynaklanan sağlık kazanımlarından daha fazla yararlanmaktadırlar.
Kapalı alanlarda tütün kullanımı yasağı ikram sektörüne zarar verir.
Kapalı alanlarda tütün kullanımı yasağı halk tarafından desteklenmektedir.İkram sektörüne zarar vermez.
Kapalı alanlarda “belirlenmiş” sigara içme/tütün kullanma alanları halkı korumak için yeterlidir.
Kapalı kamusal alanlarda halkı korumanın tek yolu, sigara içmenin/tütün kullanmanın tamamen yasaklanmasıdır.
Tütün endüstrisi ekonomi için gereklidir.
Tütün endüstrisi ekonomik büyümeyi ve devlet bütçelerini azaltır, ülkelere sağlık yükü oluşturur.
Tütün tarımınından vaz geçmek iş ve para kaybına yol açar. Özellikle düşük ve orta gelir düzeyine sahip olan ülkelerde bulunan küçük ölçekli tütün tarımıyla uğraşanlar için tütün tarımına alternatif sürdürülebilie seçenekler bulunmamaktadır.
Tütün tarımı ile uğraşan çiftçiler, daha karlı olan ve sağlığı destekleyen ürünlere yönelerek çiftçileri sömüren tütün endüstrisinin bağlayıcı yaklaşımlarından uzaklaşabilirler.
Tütün çiftçilerinin refah düzeyi yüksektir.
Küçük ölçekli çiftçiler genellikle tütün şirketlerine borçludur ve sıklıkla zarar ederler.Tütün tarımı gıda güvencesizliği, yetersiz beslenme, çiftçilerin karşılaştığı hastalıklar, çocuk işçiliği, yoksulluk, borçlanma gibi sorunları beraberinde getirir.
Tütün yetiştiriciliği ve üretimi çevre için önemli bir risk oluşturmaz.
Tütün yetiştiriciliği ve üretimi toprak, su ve havayı kirletir ve küresel düzeyde ormanların yok olmasının %5’inden sorumludur.
Tütün endüstrisi yasadışı ticaretle mücadelenin bir bileşenidir.
Tütün endüstrisinin yasadışı ticaretin bir parçası olduğu tespit edilmiştir.
Tütün tarımı, tarım işçileri için önemli bir risk oluşturmaz.
Tütün çiftçileri ve aileleri ciddi sömürü ve sağlık sorunları riski altındadır.
Düz paket uygulaması, tütün endüstrisini ticari markalarından ve diğer fikri mülkiyet haklarından mahrum bırakır.
Düz paket uygulaması, ticari markaları ve diğer fikri mülkiyet haklarını ihlal etmez.
Tütün reklamları gençleri sigara içmeye teşvik etmez.
Tütün reklamlarına maruz kalmak, gençler arasında tütün kullanmaya başlama ve tütün kullanımının yaygınlaşma riskini artırır.
Toplumdaki her bireyin DOĞRU bilgileri paylaşma, bilmeyene anlatma sorumluluğu bulunmaktadır. Dolayısıyla bu bilgileri öğrenelim, bilmeyenlerle paylaşalım.
Kaynak
UNDP, Secretariat of the WHO Framework Convention on Tobacco Control. Debunking tobacco industry misinformation. Geneva: United Nations Development Programme and World Health Organization; 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
Bırakmak için bilimsel olarak kanıtlanmış yöntemleri kullanın.
Nikotin ve/veya tütün ürününden uzak durma konusunda kararlı olun.
Nikotinsiz/tütünsüz geçen her günün sizin için büyük bir ilerleme olduğunu hiç unutmayın.
Eğer planınızda bir aksaklık olursa (örneğin bir kez istemeden de olsa tütün/sigara içerseniz), planınızdan geri durmayın, pes etmeyin. “Kayma” olarak adlandırılan bu duruma neyin neden olduğunu belirleyin, bırakma sürecinizi yeniden planlayın.
(İçerik Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi tarafından “The Pocket RCCE-IM Plan Creator” adlı yönlendirme belgesinin onuncu bölümünden yararlanılarak hazırlanmıştır. Belgenin orijinal formatına aşağıda gösterilen kaynaktan erişilebilir)
RCCE-IM’nin sağlık acil durumlarındaki etkinliğinin değerlendirilmesi, bireylerin ve toplulukların koruyucu önlemleri nasıl kabul edip benimsediğini değerlendirmek anlamına gelir. Bu, müdahale sırasında ve sonrasında temel başarı (performans) ölçütlerinin izlenmesini ve gelecekteki planlama için çıkarılan derslerin uygulanmasını içerir.
RCCE-IM planında İzleme, Değerlendirme ve Öğrenme (Monitoring, evaluation and learning; MEL) süreçleri
Daha önceki bölümlerde, izleme, değerlendirme ve öğrenme (MEL) çerçevesinin temelini oluşturan hedefler, sonuçlar, SMART hedefleri ve temel performans göstergeleri (KPI’lar) tanımlandığını hatırlamak gerekir (Bkz. ikinci adım).
MEL, sürecin tamamına entegre edildiğinde gerçek bir etki beklenir.
Durumu anlamak için araştırma ve temel verilerle işe başlamak gerekir.
Ardından müdahalelerin planlanması ve uygulanması gerekir.
Çalışmalar sürerken neler olduğu izlenmeli ve ilerleme gerçek zamanlı olarak kontrol edilmelidir.
Çalışmalar sürerken ve çalışma tamamlandığında neyin işe yaradığı ve neyin işe yaramadığını değerlendirilmelidir, bir sonraki çalışmada daha iyisini yapabilmek için süreçten dersler çıkarmak uygun olur.
İzleme, değerlendirme, öğrenme döngüsü
Planlama: Planlama, sorunu belirlemeyi, hedefleri, sonuçları ve amaçları tanımlamayı ve bunlara nasıl ulaşılacağına karar vermeyi kapsar. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Hangi sorunu çözmeye çalışıyoruz?
Sorunu çözmek için kimin harekete geçmesi gerekiyor?
Bunun gerçekleşmesi için ne yapmamız gerekiyor?
İzleme: Neler olup bittiğini takip eder. İşlerin planlandığı gibi gidip gitmediğini görmek için faaliyetler ve çıktılar hakkında bilgi edinir, veri toplar. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Hedef kitlemizden kaç kişiye ulaştık?
İçeriğimiz/faaliyetimizle kaç kişi etkileşimde bulundu?
İçeriğimiz/faaliyetimizden kaç kişi memnuniyetini dile getirdi?
Değerlendirme: Çalışmaların ne kadar iyi gittiğini kontrol eder. Eylemlerin istenen değişime yol açıp açmadığını değerlendirmek için sonuçları değerlendirir. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Hedef kitlenin bilgisi arttı mı?
Hedef kitlenin eylemle ilgili niyetinde değişim/artma oldu mu?
Hedef kitle sağlıklarının korunması için harekete geçti mi?
Öğrenme: Bu bölümde çalışmalardan çıkarılan dersler gözden geçirilir. Bir sonraki aşamanın/çalışmanın daha iyi olması için değerli bir adımdır. Neyin işe yaradığını, neyin işe yaramadığını, nedenleri gözden geçirmeyi, çalışmaların üzerinde düşünmeyi ve nedenini düşünmeyi içerir. Bu sayede bir sonraki sefer daha iyi kararlar verilebilir. Aşağıdaki soruların sorulması uygundur:
Değerlendirme sırasında hangi dersleri çıkardır?
Çıkarılan dersleri nasıl kullanabiliriz?
Bir sonraki seferde neyi farklı yapmalıyız?
Değişim Teorisi
Yapmak istenilen değişikliklerden müdahalelere giden yolu özetler ve her adımın bir sonrakine nasıl yol açtığını gösterir. Aşağıdakileri kapsar:
Ulaşılması hedeflenen uzun vadeli değişiklikler (amaç veya etki) (örneğin, bir toplumda sivrisinek ısırıklarını azaltmak).
Uzun vadeli hedeflere ulaşmak için gerekli ön koşullar (sonuçlar) (örneğin, toplumda, kadınların böcek kovucu kullanması).
Müdahaleler (örneğin, risk iletişimi kampanyaları, toplum liderlerinin katılımı)
Her adımın başarısını ölçmek için indikatörler (örneğin, böcek kovucu kullanma niyeti ifade eden ya da halen kullanan kadınların yüzdesi).
Müdahalelerin neden sonuca varması gerektiğini açıklayan varsayımlar (örneğin, kadınlar böcek kovucu bilgisine ve tavsiyesine erişebilirse, resmi önerilere uymuş olacaklardır).
Değişim teorisi, değişim için gerekli ön koşulları tanımlar, bunları uygulama ve izleme için net bir plana dönüştürür. Mantıksal Çerçeve (LOGFRAME) algoritması ise; değişim teorisini takip eder, ancak bazı daha basit ya da sınırlı kaynaklar için daha önce geliştirilebilir.
Mantıksal Çerçeve (LOGFRAME) altı aşamada gerçekleşir:
Girdiler (inputs): Faaliyetler için gerekli kaynaklar (örneğin, personel, ekipman)
Faaliyetler (activities): Mevcut kaynaklarla ne yapıldığı (örneğin, kampanyalar yürütmek)
Çıktılar (outputs): Faaliyetlerden kaynaklanan somut ürünler veya hizmetler (örneğin, sağlık öneriler içeren broşürler).
Etkiler (outtakes): Hedef kitlenin çıktılarla etkileşimi (örneğin, beğeniler, paylaşımlar, geri bildirimler).
Sonuçlar (outcomes): Çıktılar nedeniyle oluşan algı ya da davranış değişiklikleri (örneğin, maske takma oranının artması).
Etki (impact): Uzun süreli etki (örneğin; hastalığın sıklığında azalma)
Mantıksal Çerçevenin İzleme, Değerlendirme ve Öğrenme (MEL) planının bütün adımlarına entegrasyonu Mantıksal Çerçeve, bir çalışmanın hedefleri, sonuçları, amaçları ve kaynakları için çerçeveyi belirlerken, MEL planı bunu işlevsel hale getirir ve bu hedeflere doğru ilerlemenin izlenmesini, değerlendirilmesini ve projenin etkinliğini artırmak için öğrenilmesini sağlar.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından Türkiye Sağlık Araştırması, 2025 yayınlandı. Verilere göre; Türkiye’de tütün ürünü kullanımı artma eğilimindedir. Ülkemizde 2025 yılında 15 yaş üzeri her 100 kişinin yaklaşık 33’ü halen tütün ürünü kullanmaktadır (%33,2). Sonuçlar tütün kontrolü politikalarının gözden geçirilmesi gerektiğini ve artma eğilimin tersine çevrilmesinin önemli bir öncelik olduğunu ortaya koymaktadır.
Dünya Bağışıklama Haftası her yıl nisan ayının son haftasında kutlanmaktadır.
Bu yıl, Dünya Bağışıklama Haftası 24-30 Nisan 2026 tarihleri arasındadır.
Bağışıklama Temel Sağlık Hizmetleri için bir anahtardır.
Bağışıklamanın sağlanması için aşılar halk sağlığının korunması için en güçlü araçlar arasındadır.
Son 50 yılda aşılar 150 milyondan fazla hayat kurtarmıştır. Aşılar sayesinde 1974 yılından bu yana 150 milyon hayat kurtarıldığı, 30 hayati tehlike yaratan hastalık ve enfeksiyonun önlendiği belirtilmektedir. Aşılar sayesinde her yıl difteri, tetanoz, boğmaca, grip ve kızamık gibi hastalıklardan kaynaklanan 3,5-5 milyon ölüm önlenmektedir. Sıtma, HPV, kolera, dang humması, menenjit, RSV, Ebola ve mpox’a karşı geliştirilen yeni aşılar da önemli kazanımlar sağlamaktadır.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), sadece 2024 yılında 20 milyon çocuğun en az 1 doz aşı olmayı kaçırdığına dikkat çekmektedir.
Bu yıl (2026), Dünya Bağışıklama Haftası süresince DSÖ “Aşılar her nesilde işe yarar” temasını öne çıkarmıştır. Bu vesileyle aşıların nesiller boyunca insanları, aileleri ve toplumları güvenli bir şekilde koruduğu ve geleceğin bu sayede güvence altına alacağı hatırlatılmaktadır.
Bireylerin, ailelerin kendilerini, çocuklarını ve gelecek nesilleri koruyacak bilinçli bir şekilde doğru kararlar almaları toplumda güven oluşturarak, her zaman doğru bilgileri paylaşarak sağlanabilir.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayınlanan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre ülkemizde yaşlı erişkinlerin toplam nüfus içindeki payı artma eğilimindedir. Yayınlanan en son veri 31 Aralık 2025 tarihine ait olup 65 yaş ve üzeri erişkinlerin toplam nüfus içindeki payı %11,1 olarak kayıtlara geçmiştir. Aynı tarihte Türkiye’nin toplam nüfusu 86 milyon 92 bin 168 kişi olarak bildirilmiştir.
Türkiye’de son 10 yılda 65 yaş ve üzeri nüfusun toplam nüfus içindeki payındaki artış Grafik 1’de sunulmuştur.
Grafik 1. Türkiye’de yaşlı erişkinlerin toplam nüfus içindeki payı (%) (2015-2025)
“Sigara öksürüğü” sigara içenlerin sürekli öksürmesi ile karakterize bir durumdur. Kavram, benzer etkiyi yapan tütün ürünleri için de kullanılabilir.
Normalde, solunum yollarında silia isimli küçük kıla benzeyen yapılar vardır. Bu yapılar zararlı maddelerin akciğerlerden atılmasına yardımcı olur. Sigara/tütün dumanı akciğerlerdeki bu yapıların temizleme işlemini yavaşlatır, istenmeyen maddeleri gerektiği gibi temizleyemez. Dolayısıyla, tütün dumanındaki parçacıkların ve mukus adı verilen sümüksü yapının bir kısmı akciğerlerde ve solunum yollarında kalır. Sigara içilmediğinde, tütün kullanılmadığında bazı silialar iyileşir, tekrar görev yapmaya başlar. Örneğin; bir kişi uyurken (ve sigara içmediğinde), bazı silialar iyileşir ve tekrar çalışmaya başlar. Uyanınca, kişi öksürmeye başlar. Bunun nedeni, siliların akciğerlerde birikmiş olan maddeleri temizlemeye çalışmasıdır (1).
Günümüzde tütün endüstrisi ile mücadele klasik sigara içimi ile mücadelenin çok ötesinde bir anlam taşımaktadır. Bunun en önemli nedeni, tütün endüstrisinin klasik sigaranın yanı sıra çok çeşitli tütün ürünlerini piyasaya sürmeye devam etmekte olduğudur. Önlemler yetersiz olduğu için de Dünya’da ve Türkiye’de tütün kullanımı önemli bir halk sağlığı tedhidi olmayı sürdürmektedir.
Bir yandan sigara içiminin önlenmesi ile mücadele edilirken diğer yanda elektronik sigara (e-sigara), ısıtılmış tütün ürünleri gibi tütün endüstrisinin oyunlarının toplum tarafından farkındalığının artırılması için çaba sürdürülmelidir. Ülkemizde her yıl farklı etkinliklerle sigara bırakmanın teşvik edildiği 9 Şubat sadece sigaranın bırakılması ile sınırlı bir gün değil, aynı zamanda tütün ürünlerinin tamamının bırakılmasına odaklanılması gereken bir gün olarak kabul edilmelidir. Bu gerekçe ile aşağıda bazı güncel bilgilere yer verilmiştir:
Elektronik sigaralar arasında farklı türler vardır. Elektronik Nikotin Dağıtım Sistemleri (ENDS) ve Elektronik Nikotin Dışı (içermeyen) Dağıtım Sistemleri (ENNDS) yaygın olarak kullanılmaktadır.
E-sigaraların içindeki nikotin bağımlılık yapar.
E-sigaralar insan sağlığına zararlı olabilecek katkı maddeleri, aromalar ve kimyasallar içerirler.
E-sigaralar, en az 16.000 aromayla sosyal medya ve medya fenomenleri aracılığıyla çocukları ve gençleri hedef almaktadır.
E-sigaralar farklı miktarlarda nikotin ve zararlı emisyonlar içerir.
E-sigara içindeki nikotin ve oluşan duman e-sigarayı kullanmayanlar için de tehlikelidir. Zararlı olan diğer zehirli (toksik) maddeleri içerir. Nikotin içermediği iddia edilen bazı ürünlerin (ENNDS) içeriğinde nikotin bulunduğu tespit edilmiştir.
E-sigara kullanımı akciğer hasarlarıyla ilişkilidir. Bu durum e-sigara kullanımına bağlı akciğer hasarı (EVALI) sendromu olarak tanımlanmıştır.
Elektronik tütün ürünlerini kullananların patlama ya da sistem bozukluklarından kaynaklanan yanıklar da dahil olmak üzere farklı fiziksel yaralanmalarla karşılaştıkları bilinmektedir.
E-sigara kullanımı kardiyovasküler sisteme zarar verir.
E-sigara dumanına maruz kalmak da sağlık açısından risk oluşturur. Çünkü e-sigaralar çevreye zehirli kimyasallar yayar.
Isıtılmış tütün ürünleri (heated not burned tobacco products) tütün içeren elektronik cihazlardır. Klasik sigaraya göre daha düşük bir derecede ısıtılır. Kullanıcısının içine çektiği ‘duman’ oluşur. İçerik, nikotin ve katkı maddeleri içerirler ve genellikle aromalı olur.
Nikotin poşetleri (nicotine pouches) görünüş ve kullanım şekli gibi bazı açılardan klasik dumansız tütün ürünlerine benzer. Bu ürünler, diğer dumansız tütün ürünleri gibi, genellikle çeşitli aromalarla sunulmaktadır. Bu ürünlere gençlerin ilgisi fazla olabilmektedir. Nikotin poşetlerinin nikotin yoğunluklarında farklılıklar olabilir. Nikotin poşetleri kullanıcılarının kalp atış hızını ve kan basıncını artırabilmektedir.
Bu kadar fazla ve çeşitli zarardan kurtulmak olanaklıdır.
Tütün kullanımını bırakmak birçok hastalığın riskini önemli ölçüde azaltabilir ve bazı durumlarda hiç sigara içmemiş bir kişinin karşılaşacağı sağlık riskleri ile aynı düzeye gerilemesine olanak sağlayabilir.
Tütünü bırakmak için asla geç kalınmaz.
HEMEN ŞİMDİ BIRAKMAYA KARAR VERMEK VE HAREKETE GEÇMEK GEREKİR.
Mevsimsel grip, influenza virüsünün neden olduğu bir hastalıktır. Hastalığa neden olan influenza virüsünün A, B, C ve D olmak üzere dört türü bulunmaktadır. A ve B tipi mevsimsel salgınlara neden olurlar. İnfluenza A virüsleri, virüs yüzeyindeki proteinlerin kombinasyonlarına göre alt tiplere ayrılır. Halen insanlarda dolaşımda olan alt tipler A(H1N1) ve A(H3N2) influenza virüsleridir. A(H1N1) virüsü 2009 yılında pandemiye neden olmuştur. İnfluenza B virüsleri alt tiplere ayrılmaz. İnfluenza C virüsü daha az sıklıkla tespit edilir ve genellikle hafif enfeksiyonlara neden olur. İnfluenza D virüslerinin insanlarda hastalık yaptığına dair bilgi bulunmamaktadır.
Hastalık Ekim 2025 döneminden bu yana artmıştır; seyri kuzey ve güney yarımkürede farklılık göstermektedir. Kuzey yarımkürede, bazı ülkeler grip sezonunun erken başladığını bildirmiştir. Güney yarımkürede, bazı ülkeler önceki yıllara kıyasla daha uzun sezonlar yaşamış ve son aylarda virüs aktivitesi normalin üzerinde seyretmiştir. Küresel aktivite beklenen mevsimsel aralıklar içinde kalmakla birlikte, bazı bölgelerde bu mevsimde tipik olanın üzerinde erken artışlar ve daha yüksek aktivite gözlenmiştir.
Hastalığın kuluçka süresi yaklaşık 2 gündür, ancak 1-4 gün arasında değişebilir. Virüs, hafif ve şiddetli arasında değişen yelpazede hastalık oluşturmaktadır.
Her yıl yaklaşık bir milyar mevsimsel grip vakası görülmektedir. Hastalık çoğunlukla hafif seyreder yaklaşık bir haftada iyileşme görülür. Hastaların 3 ile 5 milyonu ağır vakalardır. Yaklaşık 290.000 ile 650.000 kişi hastalık nedeniyle yaşamını kaybetmektedir. Hastaneye yatış, ölüm gibi istenmeyen sonuçlar da olabilir.
Risk grupları arasında beş yaş altındaki çocuklar, gebeler, yaşlı erişkinler, kronik kalp, akciğer, böbrek, metabolik, nörogelişimsel, karaciğer ya da kan hastalıkları gibi kronik sağlık sorunu olanlar, kanser hastalığı, HIV olanlar, kemoterapi ya da steroid tedavisi alan bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler yer alır. Sağlık çalışanları ve bakım hizmeti sunanlar da hastalığa fazla maruz kalmalarından dolayı risk altındadırlar.
Grip; okul, bakım evi gibi kalabalık ortamlarda daha hızlı yayılır. Enfekte bir kişi öksürdüğünde ya da hapşırdığında, virüs içeren damlacıklar havaya yayılır ve ortamda/yakında bulunan kişilere bulaşabilir. Yayılım, virüslerle kontamine olmuş ellerle de olabilir. Bu nedenle bulaşmanın önlenmesi için insanlar öksürdüklerinde ağız ve burunlarını mendille kapatmalı ve ellerini düzenli olarak yıkamalıdır. Aşılama, hastalığı önlemenin en iyi yoludur. Güvenli ve etkili aşılar 60 yılı aşkın bir süredir kullanılmaktadır. Grip virüsleri sürekli değişmektedir, bu nedenle mevsimsel grip aşısının bileşimi, dolaşımdaki virüslerle daha fazla ilişkili virüsleri içerecek şekilde düzenli olarak güncellenmektedir.
Hafif semptomları olan kişiler; hastalığı başkalarına bulaştırmamak için evde kalmalı, dinlenmeli, bol sıvı tüketmeli, semptomlar kötüleşirse mutlaka tıbbi yardım almalıdırlar. Yüksek risk altında olan ya da şiddetli semptomları olan hastalar mümkün olan en kısa sürede tıbbi yardım almalıdırlar.
Dr. Dilek Aslan, 30.12.2025
Görsel, AI copilot yardımı ile “aşılama” ve “grip” anahtar sözcükleri kullanılarak 30.12.2025 tarihinde hazırlanmıştır.
