Yetiyitimi (disability) ile ilgili bilinmesi gerekenler

Dr. Dilek Aslan, 7.1.2024

Sorunun boyutu ile ilgili tespitler

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) yetiyitimi kavramının insan yaşamının bir parçası olduğuna işaret etmektedir. Yetiyitimi daha anlaşılır bir ifadeyle; yeti kaybı olarak da ifade edilebilir. Yaşamın herhangi bir döneminde insanların geçici ya da kalıcı düzeyde yetiyitimi ile karşılaşabileceği vurgulanmaktadır. Dünyada yaklaşık 1,3 milyar yetiyitimi olan birey olduğu ifade edilmektedir. Bu da küresel nüfusun %16’sına denk gelir. Yetiyitiminin toplumların yaşlanması ve bulaşıcı olmayan hastalıkların yaygınlığındaki artış ile uyumlu olarak arttığı düşünülmektedir (1).

Yetiyitiminin geniş bir tanımı vardır, fonksiyon (işlev) kaybına işaret eder (2).

Yetiyitimi ile ilgili güncel bazı tespitler aşağıda sunulmuştur (2-5):

Yetiyitimi olan bireyler farklılık gösteren bir gruptur. Cinsiyet, yaş, ekonomik koşullar gibi durumlar yetiyitimi olan bireylerin sağlık ihtiyaçlarını etkilemektedir (1). Birleşmiş Milletler yetiyitimi olan bireylerle ilgili bilinmesi gereken beş önceliği belirlemiştir (Şekil 2) (6).

Neler yapılabilir?

Yetiyitiminin önlenmesi ilk adımdır. Önlenemediğinde erken tespit ve erken müdahale, ardından da yetiyitimi olan bireylerin yetiyitimi olmayan bireylerle yaşamda eşit koşullarda var olabilmeleri için rehabilitasyon hizmetleri önem taşır. Bu yaklaşım daha geniş bir perspektifle yetiyitimi olan bireyler açısından üç temel kabulü gerektirir (7):

  • Sağlıkta hakkaniyet (equity) küresel bir sağlık önceliğidir.
    • Hakkaniyet, gereksinim temelli hizmete öncelik verir.
  • Ulaşılabilecek en yüksek sağlık standardından yararlanma hakkı vardır.
  • Sağlıkta hakkaniyet aynı zamanda bir kalkınma (gelişme) önceliğidir.

Bu kabullerin yanı sıra bazı pratik öneri başlıkları da aşağıda yer almaktadır:

  • Yetiyitimi ile ilgili sayısal, ihtiyaç temelli tespitlerin yapılması
  • Yetiyitimi ile ilgili farkındalığın artırılması
    • Örneğin; 3 Aralık gibi uluslararası alanda belirlenmiş olan Yetiyitimi Olan Bireyler İçin Uluslararası Gün etkinlikleriyle farkındalığın artırılması (4)
  • Yetiyitimi ile ilgili araştırmalara kaynak ayrılması ve araştırma kapasitesinin geliştirilmesi
  • Yetiyitimi ile ilgili sorunların çözümüne katkı için ilgili profesyonellerin eğitim, vb. altyapılarının desteklenmesi
  • Kamu olanaklarının yetiyitimi olan bireyleri de kavrayacak şekilde geliştirilmesi
  • Yerel yönetim ve diğer ilgili kurumların katkısının daha fazla alınması
  • Yetiyitimi olan bireylerin kendileri ile alınacak karar mekanizmalarına katılımlarının desteklenmesi
  • Uluslararası anlaşmaların/sözleşmelerin (8) gereklerinin eksiksiz şekilde tamamlanması

#eşitlik

#hakkaniyet

#herkesiçinsağlık

Kaynaklar

  1. WHO, Disability. [Internet] https://www.who.int/health-topics/disability#tab=tab_1
  2. UN, [Internet] https://www.un.org/en/observances/day-of-persons-with-disabilities/background
  3. WHO, Key facts, Disability [Internet] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health
  4. UN, Disability [Internet] https://www.un.org/en/observances/day-of-persons-with-disabilities/background
  5. [Internet] https://www.who.int/news/item/16-05-2022-almost-one-billion-children-and-adults-with-disabilities-and-older-persons-in-need-of-assistive-technology-denied-access–according-to-new-report
  6. UN, Disability. [Internet] https://www.un.org/en/desa/5-things-you-should-know-about-persons-disabilities
  7. WHO, 10 facts on disability. [Internet] https://www.who.int/news-room/facts-in-pictures/detail/disabilities  
  8. UN [Internet] https://social.desa.un.org/issues/disability/crpd/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities-crpd

Tütün Kullanımı ve Diyabet Hastalığı

#tütünübırak #diyabetiönle 

Erişkinlerde görülen diyabet hastalığı (Tip 2 diyabet); körlük, böbrek yetmezliği, kalp krizi, felç ve alt ekstremite amputasyonu gibi ciddi sağlık sorunları için önemli bir nedensel faktördür. Tütün dumanının oldukça toksik bileşenlerinden biri olan nikotin β hücrelerinin işlevini ve kütlesini bozar, insülin üretimini ve glikoz üretiminin düzenlenmesini etkiler ve bu sayede de tip 2 diyabetin başlangıcında önemli bir rol oynar. Nikotin, oksidatif stresin aktivasyonu yoluyla insülin direncine neden olur. Çok az sayıda bile tütün kullanımı sonrası glukoz toleransında akut bozulma ve insülin direncinde artış olur. Elektronik sigara ve ısıtılmış tütün ürünleri ile ilgili yapılan çalışmalar da insülin direncinin artışına dair veriler sunmaktadır. Dolayısıyla, tek çözüm tütün kullanmamak ve içenlerin de bir an önce bırakmalarıdır, çünkü;

  1. Diyabet vakalarının %95’inden fazlası erişkin tip olarak da bilinen tip 2 diyabettir. Tütün kullanımını bırakmak tip 2 diyabet gelişme riskini %30-40 azaltır, hastalığın yönetimi kolaylaşır.
  2. Tütün kullanımı, tip 2 diyabetli kişiler için bir komplikasyon olan kardiyovasküler hastalık gelişme riskini önemli ölçüde artırır. Tütün kullanımı bırakılınca risk azalır.
  3. Tütün kullanımı diyabetik nöropati ve ayaklarda görülen yaraları (ülser) kötüleştirir, iyileşmeyi geciktirir. Tütün kullanımını bırakmak, bu tür komplikasyonlara yakalanma riskini azaltarak uzun dönemde daha iyi sağlık sonuçları elde edilmesini sağlar.
  4. Tip 2 diyabeti olan kişilerde tütün kullanımı retinal kan damarlarına zarar vererek diyabetik retinopati ve görme kaybı riskini artırır. Tütün kullanımını bırakmak görme yetisini korumaya yardımcı olur ve riskleri azaltır.
  5. Tütün kullanımı ve tütün dumanından pasif etkilenim, tip 2 diyabetin daha erken yaşlarda ortaya çıkmasına neden olabilir. Kamuya açık kapalı alanlarda tütün dumansız politikaların uygulanması sağlanmalı ve bireylerin sağlık hakları korunmalıdır.

Dilek Aslan tarafından hazırlanmıştır.

Kaynak: WHO, Tobacco and Diabetes. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/373988/9789240084179-eng.pdf?sequence=1

Yaşlı sağlığı ve hastalıkları konulu çevrimiçi bir eğitim…

Dünyada nüfusun yaşlanmasıyla birlikte yaşlı sağlığı ve hastalıkları konusunda eğitimlerin önemi artmaktadır. Sorunların küresel boyutları dikkate alındığında, uluslararası platformlarda düzenlenen eğitimler bakış açılarını zenginleştirmekte, bu alanda çalışan kişilerin deneyimlerini paylaşmalarına olanak sağlamaktadır.

Uluslararası Gerontoloji ve Geriatri Birliği (IAGG)-Geriatri Eğitimi Federasyonu (FGE) tarafından düzenlenen çevrimiçi eğitimleri yaşlı sağlığı ve hastalıkları konularında gelişmeye oldukça önemli bir katkı sağlamaktadır. Multidisipliner, interdisipliner bir yaklaşımla hazırlanan eğitimler yaşlı sağlığının farklı boyutlarında deneyim kazandırmaktadır. Bu eğitimlerin güncel olanlarından birisi 25 Mayıs 2023 tarihinde başlayacaktır. Eğitim, Avrupa, Afrika ve Orta Doğu bölgelerinde çalışan ve yaşlı sağlığı ve hastalıkları konularında çalışan profesyonellere yöneliktir. Programın ilk duyurusu ilan edilmiştir. Kursun çevrimiçi ve ücretsiz olarak yapılıyor olması oldukça önemli avantajlar arasında.

İlgilenenlerin sayfada duyurulduğu üzere başvuru yapmaları gerekmektedir.

Dilek Aslan, 16.4.2024

Kaynak

  1. https://iagg-fge.org/

Eğitim serisinin 2. etkinliği (22.6.2023)

Tütün ürünü çeşidine göre tütün endüstrisi taktikleri !

Yeni taktik; elektronik sigaralar için…

Aman dikkat !

Günümüzün en önemli hastalık ve ölüm nedenleri arasında olan tütün kullanımının yaygınlaştırılması için tütün endüstrisinin taktikleri olduğu bilinmektedir (1). Bu taktiklerin, tütün ürününün adının ne olduğundan bağımsız olduğunu tahmin etmek hiç de zor olmaz. Sigara, nargile, elektronik sigara, ya da diğerleri.

Öncelikle belirtelim:

Her türlü tütün ürünü hastalandırır, öldürür !

Bu cümlenin hiç birimizin aklından çıkmaması gerekir.

Çünkü, zaman ilerledikçe tütün endüstrisi farklı ürünleri piyasaya sürmektedir.

Dünyada halen en sık kullanılan tütün ürünü sigaradır, ancak, pazara görece “yeni” giren ürünler arasında elektronik sigara, ısıtılmış tütün ürünleri çoğunlukla gençleri ve kadınları hedef almaktadır (2). Bu noktada, literatüre 2022 yılında yansıyan ve Fowler ve arkadaşları tarafından “e-sigara şirketlerinin taktiğine odaklanan bir makalenin içeriğinde önemli bulduğum birkaç konuyu dikkatlerinize getirmek istiyorum (3):

  1. Tütün endüstrisi tarafından yapılan taktiklere rağmen kamuya açık alanlarda tütün kullanımını kısıtlayan, reklamları yasaklayan yasal düzenlemeler çok sayıda sağlık yararını kanıtlamıştır.
  2. Tütün endüstrisi elektronik bir tütün ürününü soluyarak içe çekmek olarak da tanımlanabilecek “vaping” ürünlerini öne çıkarmaktadır. Örneğin; elektronik düzenekle nikotin salıveren sistemler (daha basit bir anlatımla elektronik sigaralar)
  3. Elektronik sigaraların sağlığa olan zararları literatüre her geçen gün artarak aktarılmaktadır.
  4. Elektronik sigara şirketleri taktikleri klasik tütün şirketlerinin taktiklerine benzemektedir. Örneğin; spor aktivitelerinin sponsorluğu, takımların sponsorluğu, vb

Örnekler çoğaltılabilir.

Unutmayın, taktikler yeni değil.

Yapılacak şey; farkında olmak, ama her zamankinden daha dikkatli olarak…

Bireyleri ve toplumu tütün endüstrisinin taktiklerinden korumak durumundayız, değil mi?

Dilek Aslaan, 12.4.2023

Kaynaklar

1. Amul GGH, Tan GPP, van der Eijk Y. A Systematic Review of Tobacco Industry Tactics in Southeast Asia: Lessons for Other Low- And MiddleIncome Regions. Int J Health Policy Manag. 2021 Jun 1;10(6):324-337.

2.  Tobacco atlas, https://tobaccoatlas.org/challenges/marketing/

3. Fowler S, Bhatt J, Brown S, Fleming L, Mayell S, Sinha I, Bush A. E-cigarette company tactics in sports advertising. Lancet Respir Med. 2022 Jul;10(7):634-636. 

Türkçe görsel

İngilizce görsel

Avrupa Bağışıklama Haftası

23-29 Nisan 2023

Aşı ile korunabilir hastalıklar tarihin her döneminde halk sağlığı sorunları arasında yer almıştır. Bu nedenle, aşıların bulunması ve uygulanması yaşam kurtaran, hastalıkları önleyen sağlık müdahaleleri arasında çok önemli bir uygulamadır. Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi aşının önemine vurgu yapmak için her yıl Avrupa Bağışıklama Haftası etkinlikleri düzenlemektedir. Bu yıl Avrupa Bağışıklama Haftası, 23 ve 29 Nisan 2023 tarihlerine denk gelmektedir. Bu hafta sürecinde aşı ile önlenebilir hastalıklarla ilgili ve bağışıklama konularında farkındalık etkinlikleri düzenlenecektir.

Unutmayalım;

Aşı hayat kurtarır.

Dilek Aslan, 8.4.2023

Kaynak

https://www.who.int/europe/campaigns/european-immunization-week

Türkçe görsel

İngilizce görsel