Amerikan Akciğer Derneği (American Lung Association) tarafından hazırlanan tütün kullanımı ve hayvanlar konulu rehber içeriğinde hayvan cinsine göre riskler farklılaşabildiği ifade edilmektedir. Pasif ve/veya üçüncü el duman etkilenimi nedeniyle oluşabilecek sağlık riskleri aşağıdaki görselde sunulmuştur.
Çözüm TÜTÜN DUMANSIZ ORTAMLAR !
Gezegende sadece insanların olmadığını, diğer canlıların sağlığının da sorumluluğunun insanlarda olduğunu unutmadan kurulacak bir yaşam önerilen çözüm için çok önemli bir gerekçedir.
Kaynak
American Lung Association, https://www.lung.org/getmedia/a7f278be-f098-4071-baa4-fe137a17312d/VetToolkit-2024DEC.pdf Erişim tarihi:7.8.2026.
Tütün konusunda çok sayıda yanlış bilgi bireylerin istenmeyen sağlık davranışlarına yönlendirebilmektedir. Bu nedenle bu yanlışları erken dönemde tespit etmek, anında doğru bilgileri toplum içinde yayarak farkındalığı artırmak gerekir. Aşağıda konu ile ilgili sık karşılaşılan yanlışlar ve DOĞRULARI yer almaktadır.
Yanlış bilgi
Gerçek/doğru bilgi
Tütün vergisinin artırılması vergi gelirlerini azaltır.
Tütün vergisinin artırılması, tütün kullanım sıklığını azaltmanın yanı sıra ek gelir de sağlar.
Tütün vergilerindeki artışlar ekonomiye zarar verir.
Tütün kullanımı ve buna bağlı hastalıklar ekonomiye ağır yük getirmektedir.
Tütün vergileri yoksullara zarar vermektedir.
Gelir düzeyi düşük olan grup, yüksek tütün vergilerinden kaynaklanan sağlık kazanımlarından daha fazla yararlanmaktadırlar.
Kapalı alanlarda tütün kullanımı yasağı ikram sektörüne zarar verir.
Kapalı alanlarda tütün kullanımı yasağı halk tarafından desteklenmektedir.İkram sektörüne zarar vermez.
Kapalı alanlarda “belirlenmiş” sigara içme/tütün kullanma alanları halkı korumak için yeterlidir.
Kapalı kamusal alanlarda halkı korumanın tek yolu, sigara içmenin/tütün kullanmanın tamamen yasaklanmasıdır.
Tütün endüstrisi ekonomi için gereklidir.
Tütün endüstrisi ekonomik büyümeyi ve devlet bütçelerini azaltır, ülkelere sağlık yükü oluşturur.
Tütün tarımınından vaz geçmek iş ve para kaybına yol açar. Özellikle düşük ve orta gelir düzeyine sahip olan ülkelerde bulunan küçük ölçekli tütün tarımıyla uğraşanlar için tütün tarımına alternatif sürdürülebilie seçenekler bulunmamaktadır.
Tütün tarımı ile uğraşan çiftçiler, daha karlı olan ve sağlığı destekleyen ürünlere yönelerek çiftçileri sömüren tütün endüstrisinin bağlayıcı yaklaşımlarından uzaklaşabilirler.
Tütün çiftçilerinin refah düzeyi yüksektir.
Küçük ölçekli çiftçiler genellikle tütün şirketlerine borçludur ve sıklıkla zarar ederler.Tütün tarımı gıda güvencesizliği, yetersiz beslenme, çiftçilerin karşılaştığı hastalıklar, çocuk işçiliği, yoksulluk, borçlanma gibi sorunları beraberinde getirir.
Tütün yetiştiriciliği ve üretimi çevre için önemli bir risk oluşturmaz.
Tütün yetiştiriciliği ve üretimi toprak, su ve havayı kirletir ve küresel düzeyde ormanların yok olmasının %5’inden sorumludur.
Tütün endüstrisi yasadışı ticaretle mücadelenin bir bileşenidir.
Tütün endüstrisinin yasadışı ticaretin bir parçası olduğu tespit edilmiştir.
Tütün tarımı, tarım işçileri için önemli bir risk oluşturmaz.
Tütün çiftçileri ve aileleri ciddi sömürü ve sağlık sorunları riski altındadır.
Düz paket uygulaması, tütün endüstrisini ticari markalarından ve diğer fikri mülkiyet haklarından mahrum bırakır.
Düz paket uygulaması, ticari markaları ve diğer fikri mülkiyet haklarını ihlal etmez.
Tütün reklamları gençleri sigara içmeye teşvik etmez.
Tütün reklamlarına maruz kalmak, gençler arasında tütün kullanmaya başlama ve tütün kullanımının yaygınlaşma riskini artırır.
Toplumdaki her bireyin DOĞRU bilgileri paylaşma, bilmeyene anlatma sorumluluğu bulunmaktadır. Dolayısıyla bu bilgileri öğrenelim, bilmeyenlerle paylaşalım.
Kaynak
UNDP, Secretariat of the WHO Framework Convention on Tobacco Control. Debunking tobacco industry misinformation. Geneva: United Nations Development Programme and World Health Organization; 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
Bırakmak için bilimsel olarak kanıtlanmış yöntemleri kullanın.
Nikotin ve/veya tütün ürününden uzak durma konusunda kararlı olun.
Nikotinsiz/tütünsüz geçen her günün sizin için büyük bir ilerleme olduğunu hiç unutmayın.
Eğer planınızda bir aksaklık olursa (örneğin bir kez istemeden de olsa tütün/sigara içerseniz), planınızdan geri durmayın, pes etmeyin. “Kayma” olarak adlandırılan bu duruma neyin neden olduğunu belirleyin, bırakma sürecinizi yeniden planlayın.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından Türkiye Sağlık Araştırması, 2025 yayınlandı. Verilere göre; Türkiye’de tütün ürünü kullanımı artma eğilimindedir. Ülkemizde 2025 yılında 15 yaş üzeri her 100 kişinin yaklaşık 33’ü halen tütün ürünü kullanmaktadır (%33,2). Sonuçlar tütün kontrolü politikalarının gözden geçirilmesi gerektiğini ve artma eğilimin tersine çevrilmesinin önemli bir öncelik olduğunu ortaya koymaktadır.
“Sigara öksürüğü” sigara içenlerin sürekli öksürmesi ile karakterize bir durumdur. Kavram, benzer etkiyi yapan tütün ürünleri için de kullanılabilir.
Normalde, solunum yollarında silia isimli küçük kıla benzeyen yapılar vardır. Bu yapılar zararlı maddelerin akciğerlerden atılmasına yardımcı olur. Sigara/tütün dumanı akciğerlerdeki bu yapıların temizleme işlemini yavaşlatır, istenmeyen maddeleri gerektiği gibi temizleyemez. Dolayısıyla, tütün dumanındaki parçacıkların ve mukus adı verilen sümüksü yapının bir kısmı akciğerlerde ve solunum yollarında kalır. Sigara içilmediğinde, tütün kullanılmadığında bazı silialar iyileşir, tekrar görev yapmaya başlar. Örneğin; bir kişi uyurken (ve sigara içmediğinde), bazı silialar iyileşir ve tekrar çalışmaya başlar. Uyanınca, kişi öksürmeye başlar. Bunun nedeni, siliların akciğerlerde birikmiş olan maddeleri temizlemeye çalışmasıdır (1).
Günümüzde tütün endüstrisi ile mücadele klasik sigara içimi ile mücadelenin çok ötesinde bir anlam taşımaktadır. Bunun en önemli nedeni, tütün endüstrisinin klasik sigaranın yanı sıra çok çeşitli tütün ürünlerini piyasaya sürmeye devam etmekte olduğudur. Önlemler yetersiz olduğu için de Dünya’da ve Türkiye’de tütün kullanımı önemli bir halk sağlığı tedhidi olmayı sürdürmektedir.
Bir yandan sigara içiminin önlenmesi ile mücadele edilirken diğer yanda elektronik sigara (e-sigara), ısıtılmış tütün ürünleri gibi tütün endüstrisinin oyunlarının toplum tarafından farkındalığının artırılması için çaba sürdürülmelidir. Ülkemizde her yıl farklı etkinliklerle sigara bırakmanın teşvik edildiği 9 Şubat sadece sigaranın bırakılması ile sınırlı bir gün değil, aynı zamanda tütün ürünlerinin tamamının bırakılmasına odaklanılması gereken bir gün olarak kabul edilmelidir. Bu gerekçe ile aşağıda bazı güncel bilgilere yer verilmiştir:
Elektronik sigaralar arasında farklı türler vardır. Elektronik Nikotin Dağıtım Sistemleri (ENDS) ve Elektronik Nikotin Dışı (içermeyen) Dağıtım Sistemleri (ENNDS) yaygın olarak kullanılmaktadır.
E-sigaraların içindeki nikotin bağımlılık yapar.
E-sigaralar insan sağlığına zararlı olabilecek katkı maddeleri, aromalar ve kimyasallar içerirler.
E-sigaralar, en az 16.000 aromayla sosyal medya ve medya fenomenleri aracılığıyla çocukları ve gençleri hedef almaktadır.
E-sigaralar farklı miktarlarda nikotin ve zararlı emisyonlar içerir.
E-sigara içindeki nikotin ve oluşan duman e-sigarayı kullanmayanlar için de tehlikelidir. Zararlı olan diğer zehirli (toksik) maddeleri içerir. Nikotin içermediği iddia edilen bazı ürünlerin (ENNDS) içeriğinde nikotin bulunduğu tespit edilmiştir.
E-sigara kullanımı akciğer hasarlarıyla ilişkilidir. Bu durum e-sigara kullanımına bağlı akciğer hasarı (EVALI) sendromu olarak tanımlanmıştır.
Elektronik tütün ürünlerini kullananların patlama ya da sistem bozukluklarından kaynaklanan yanıklar da dahil olmak üzere farklı fiziksel yaralanmalarla karşılaştıkları bilinmektedir.
E-sigara kullanımı kardiyovasküler sisteme zarar verir.
E-sigara dumanına maruz kalmak da sağlık açısından risk oluşturur. Çünkü e-sigaralar çevreye zehirli kimyasallar yayar.
Isıtılmış tütün ürünleri (heated not burned tobacco products) tütün içeren elektronik cihazlardır. Klasik sigaraya göre daha düşük bir derecede ısıtılır. Kullanıcısının içine çektiği ‘duman’ oluşur. İçerik, nikotin ve katkı maddeleri içerirler ve genellikle aromalı olur.
Nikotin poşetleri (nicotine pouches) görünüş ve kullanım şekli gibi bazı açılardan klasik dumansız tütün ürünlerine benzer. Bu ürünler, diğer dumansız tütün ürünleri gibi, genellikle çeşitli aromalarla sunulmaktadır. Bu ürünlere gençlerin ilgisi fazla olabilmektedir. Nikotin poşetlerinin nikotin yoğunluklarında farklılıklar olabilir. Nikotin poşetleri kullanıcılarının kalp atış hızını ve kan basıncını artırabilmektedir.
Bu kadar fazla ve çeşitli zarardan kurtulmak olanaklıdır.
Tütün kullanımını bırakmak birçok hastalığın riskini önemli ölçüde azaltabilir ve bazı durumlarda hiç sigara içmemiş bir kişinin karşılaşacağı sağlık riskleri ile aynı düzeye gerilemesine olanak sağlayabilir.
Tütünü bırakmak için asla geç kalınmaz.
HEMEN ŞİMDİ BIRAKMAYA KARAR VERMEK VE HAREKETE GEÇMEK GEREKİR.
Astım, her yaş grubunu etkileyebilen kronik seyirli bir akciğer hastalığıdır.
Astım hastalarının hava yollarında meydana gelen daralma nedeniyle nefes almaları zorlaşır. Sigaranın da içinde olduğu tütün ürünlerinin kullanımı ile astım konusunda bazı bilgiler aşağıda sunulmuştur:
Astım hastalığı erken ölümlere neden olur, yaşam kalitesini geriletir.
Sigara içimi havayollarındaki inflamasyonu artırır. Bu nedenle sigara içenlerde astım gelişme vardır.
Sigara içen annelerin bebeklerinin akciğerleri daha küçük olma eğilimindedir ve bebeklerin çocukluk döneminde astım gelişme riski vardır.
Tütün dumanına maruz kalan çocuklarda astım gelişme riski daha yüksektir.
Adolesan dönemde sigara içmek astım gelişme riskini artırır, mevcut durumu kötüleştirir.
Erişkin dönemde sigara içmek astım gelişme riskini artırır, mevcut durumu kötüleştirir.
Elektronik sigaralar ve diğer nikotin salıveren sistemler astım semptomlarının kötüleşmesi ve solunum yolu sorunlarının gelişme riski konvansiyonel tütün ürünleri (sigara) ile benzerdir.
Tütün dumanından korunmak başta astım olmak üzere solunum yolu hastalıklarının önlenmesi ve yönetimi için esastır. Tütünün bırakılması astım semptomlarının gerilemesini, yaşam kalitesinin artmasını, havayolunun aşırı duyarlılığını azalmasını sağlar. Sigarayı bırakmış astım hastaları halen sigara içenlerle karşılaştırıldığında semptom kontrollerinin daha iyi olduğu görülmektedir.
Astımı olan çocukların pasif etkilenim ve üçüncü el duman etkilenimine karşı savunmasızdırlar. Bu nedenle, bırakma hizmetleri sigara içen ebeveynlere ve aile bireylerine sunulmalıdır. Bırakma danışmanlığı ve farmakolojik tedaviyi içeren kapsamlı bırakma desteğinin sağlanması gerekir.
Astım hastalığının doğru yönetimi için sadece bırakmaya odaklanmak yeterli olmaz. Tüm kapalı kamusal alanların, işyerlerinin ve toplu taşıma araçlarının tamamen tütün dumansız olmasını sağlayan politikaların uygulanması da tütün kontrolü adımlarının bütünlüğü açısından gereklidir.
Erişkinlerde görülen diyabet hastalığı (Tip 2 diyabet); körlük, böbrek yetmezliği, kalp krizi, felç ve alt ekstremite amputasyonu gibi ciddi sağlık sorunları için önemli bir nedensel faktördür. Tütün dumanının oldukça toksik bileşenlerinden biri olan nikotin β hücrelerinin işlevini ve kütlesini bozar, insülin üretimini ve glikoz üretiminin düzenlenmesini etkiler ve bu sayede de tip 2 diyabetin başlangıcında önemli bir rol oynar. Nikotin, oksidatif stresin aktivasyonu yoluyla insülin direncine neden olur. Çok az sayıda bile tütün kullanımı sonrası glukoz toleransında akut bozulma ve insülin direncinde artış olur. Elektronik sigara ve ısıtılmış tütün ürünleri ile ilgili yapılan çalışmalar da insülin direncinin artışına dair veriler sunmaktadır. Dolayısıyla, tek çözüm tütün kullanmamak ve içenlerin de bir an önce bırakmalarıdır, çünkü;
Diyabet vakalarının %95’inden fazlası erişkin tip olarak da bilinen tip 2 diyabettir. Tütün kullanımını bırakmak tip 2 diyabet gelişme riskini %30-40 azaltır, hastalığın yönetimi kolaylaşır.
Tütün kullanımı, tip 2 diyabetli kişiler için bir komplikasyon olan kardiyovasküler hastalık gelişme riskini önemli ölçüde artırır. Tütün kullanımı bırakılınca risk azalır.
Tütün kullanımı diyabetik nöropati ve ayaklarda görülen yaraları (ülser) kötüleştirir, iyileşmeyi geciktirir. Tütün kullanımını bırakmak, bu tür komplikasyonlara yakalanma riskini azaltarak uzun dönemde daha iyi sağlık sonuçları elde edilmesini sağlar.
Tip 2 diyabeti olan kişilerde tütün kullanımı retinal kan damarlarına zarar vererek diyabetik retinopati ve görme kaybı riskini artırır. Tütün kullanımını bırakmak görme yetisini korumaya yardımcı olur ve riskleri azaltır.
Tütün kullanımı ve tütün dumanından pasif etkilenim, tip 2 diyabetin daha erken yaşlarda ortaya çıkmasına neden olabilir. Kamuya açık kapalı alanlarda tütün dumansız politikaların uygulanması sağlanmalı ve bireylerin sağlık hakları korunmalıdır.
Dilek Aslan tarafından hazırlanmıştır.
Kaynak: WHO, Tobacco and Diabetes. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/373988/9789240084179-eng.pdf?sequence=1
